אַנקעטעס
די כתרילעווקער רעדאַקטוירן האָבן פיינט בלאָזן פון זיך קעגן די לייענער, אָדער מאַכן פון זיך אַ גאַנצן צימעס. אדרבא, אין כתרילעווקע (קאַסרילעווקע) איז צווישן רעדאַקטאָר מיטן לייענער פאַראַן אַ מין פאָדים אַזעלכער, וואָס בינדט זיי צוזאַמען. אין כתרילעווקע האָט דער רעדאַקטאָר ליב זיך שואל בעצה זיין מיטן לייענער וועגן זיין צייטונג, איז צופריעדן, אַז דער לייענער שרייבט אים אַ בריוול, און ער לאָזט אַרויס דעריבער פאַרשידענע אַנקעטעס: דאָס הייסט, ער פרעגט זיך אָן ביי די לייענער, זיי זאָלן זיך מטריח זיין אַרויסזאָגן זייער מיינונג וועגן דער אָדער יענער פראַגע. וועגן דעם מין אַנקעטעס גיי איך איצט דערציילן אַ מעשה.
דערציילט האָט דאָס מיר טאַקע אַ כתרילעווקער ליטעראַט, וואָס האָט מיך צוליב דעם אַרויסגעפירט ווייט=ווייט הינטער דער שטאָט. און אַז מיר זענען געבליבן דאָרט אַליין, האָט ער זיך פריער צעלאַכט, און אַז ער האָט זיך גוט אויסגעלאַכט, האָט ער אָנגעהויבן בזה הלשון:
— ווייסט איר, ווען ס'איז די ערגסטע צייט ביי אונדז אויף גאַזעטן? — זומער. סיידן אַז גאָט העלפט אַ כאָלערע — דעמאָלט איז עפּעס אַנדערש. דעם זומער, וואָס איך דערצייל אייך, איז קיין כאָלערע ניט געווען — נאָר משוגע צו ווערן! וואָס טוט מען? פאַלט דער "קאַפּעליש" אויף אַ שפּיצל (איך בין דעמאָלט אַקוראַט געווען אָנגעשטעלט אין "קאַפּעליש") און טרעט אַרויסעט אינמיטן דרינען מיט אַ נייעס: "אַזוי ווי אַ געוויסער טייל לייענער פונעם "קאַפּעליש" איז ניט צופרידן מיטן קעפּל פון אונדזער גאַזעט: זיי זאָגן, אַז דער למ"ד פונעם "קאַפּעליש" איז צו לאַנג, זעט אויס ווי אַ טשערנאָהוז, און אַ געוויסער טייל זאָגט, אדרבא, אַז אַ לאַנגער למ"ד איז אַ סך שענער ווי אַ קורצער, — על=כן גיט מען איבער די דאָזיגע פראַגע פאַר די לייענער: אויב די מאַיאָריטעט לייענער וועלן זאָגן, אַז זיי ווילן אַן אַנדער קעפּל, איז, ניט קוקנדיק אויף די הוצאות, גיט מען זיי אַן אַנדער קעפּל. ווער עס וויל זיך באַטייליקן אין דער דאָזיקער אַנקעטע, באַדאַרף זיך מעלדן מיט אַ בריוו אין דער רעדאַקציע פונעם "קאַפּעליש".
אָפּגעטאָן דאָס דאָזיקע שטיקל אַרבעט, האָט זיך אונדזער רעדאַקטאָר געפרייט. "די בהמות, האָט ער געזאָגט, "וועלן שוין האָבן וואָס צו קייען". צום סוף לאָזט זיך אויס, מיר קומען אויף מאָרגן אינדערפרי אין דער רעדאַקציע, מיר טוען אַ קוק — דער רעדאַקטאָר זינגט, ווי אַ סאַמאָוואַר. וואָס איז? מיר מאַכן אים אומגליקלעך! מיר טראָגן אַרויס פון דער רעדאַקציע אַלע סודות! און ער נעמט טון באַווייזן אונדז "די יאַרמעלקע" מיט דער זעלביקער מודעה, וואָס אין דעם "קאַפּעליש": באשר אַזוי ווי ניט אַלע לייענער פון דער "יאַרמעלקע" זענען צופרידן מיטן קעפּל פון אונדזער גאַזעט; זיי געפינען, אַז דער למ"ד פון דער "יאַרמעלקע" איז אַביסל צו קורץ, זעט אויס ווי אַ קאַטשקע בשעת זי שווימט; און אַנדערע געפינען, אדרבא, אַז אַ קורצער למ"ד איז אַ סך שענער פון אַ לאַנגן למ"ד, — על=כן גיט מען איבער די דאָזיקע פראַגע פאַר די לייענער: אויב דאָס רוב לייענער וועט זאָגן, אַז זיי ווילן אַן אַנדער קעפּל, מעג עס אונדז קאָסטן מי יודע וויפל — גיבן מיר זיי אַן אַנדער קעפּל. די לייענער פון דער "יאַרמעלקע" זענען געבעטן, זיי זאָלן זיך מטריח זיין און זיך מעלדן מיט דער אַנקעטע דורך פּאָסט אין דער רעדאַקציע אַריין".
דאָס איז געווען אַ טויט=קלאַפּ פאַרן "קאַפּעליש"! פונדעסטוועגן האָט ער ניט אויפגעהערט טאָג=איין טאָג=אויס צו דרוקן די אַנקעטע פונעם קעפּל, און "די יאַרמעלקע" — אויך דאָס זעלבע: טאָג=איין טאָג=אויס מיטן קעפּל! און אָט אַזוי האָט זיך עס ביי אונדז אין כתרילעווקע כמעט דעם גאַנצער זומער געקעפּלט און געקעפּלט, ביז "דער קאַפּעליש" איז אין אַ שיינעם פרימאָרגן אַרויס מיט אַ בשורה: "מיר קענען אָנזאָגן אונדזערע לייענער, אַז דאָס קעפּל פון אונדזער "קאַפּעליש" בלייבט איבער דאָס אייגענע, ווייל פון אונדזערע צוואַנציק טויזנט לייענער זענען נאָר הונדערט=זיבן=און=אַכציק קעגן אַלטן קעפּל, און די איבעריקע 19,813 זענען פאַרן אַלטן קעפּל"...
זענט איר פאַרטיק? אַוודאי איז דעם זעלבן טאָג די "יאַרמעלקע" אַרויס מיט דער זעלבער דערקלערונג: אַזוי ווי פון אונדזערע צוואַנציק טויזנט לייענער זענען נאָר 187 קעגן אונדזער אַלטן קעפּל, און די איבעריקע 19,813 זענען פאַרן קעפּל, על=כן בלייבן מיר ביים אַלטן קעפּל"... פון וואַנען "די יאַרמעלקע" איז דאָס געוואויר געוואָרן? — דאָ איז דאָך ניטאָ קיינער, נאָר איר און איך און גאָט — איך זאָג אייך: דאָס איז אַ שוואַרצער כח! אַ כישוף=מאַכער! דער גוטער=יאָר ווייסט אים!... נאָר איר ווילט דאָך וויסן דעם סוף? אַ וויסטער סוף! אונדזער רעדאַקטאָר פונעם "קאַפּעליש" האָט זיך פאַרשלאָסן ביי זיך אין קאַבינעט און האָט זיך אַזש צעוויינט.
פון וואַנען איך ווייס עס? — מסתמא ווייס איך, אַז איך זאָג... דערנאָך, אַז ער האָט זיך אויסגעוויינט, האָט ער צעטריבן אַלע מיטאַרבעטער — און מיך בתוכם — און האָט צוגענומען נייע. ער האָט שוין אָבער יענע אויך דורכגעטריבן און אויף זייער אָרט צוגענומען צוריק די אַלטע. נאָר צו מיר איז עס נאָכניט אָנגעקומען. עס וועט מסתמא קומען. מ'דאַרף האָפן... ער איז אַ משוגענער, דער "קאַפּעליש" — ס'איז אמת; מ'פערדינט אָבער ביי אים אַ פּאָר גראָשן... ביי דער "יאַרמעלקע" קען מען דאָס אויך ניט. די "יאַרמעלקע" איז נאָך פיל ערגער!...
סענסאַציעס און ראָמאַנען
ווי אין דער גאַנצער וועלט, האַלט זיך די כתרילעווקער פּרעסע אויף די אויסערגעוויינלעכע נייעס פון טאָג, אויף סענסאַציעס. ניט מער, אויף דער גאַנצער וועלט איז דאָס מיט אַ מאָס, אין כתרילעווקע ווייסט מען ניט פון קיין מאָס — און אַלץ צוליב דער קאָנקורענציע. למשל: ברענגט "דער קאַפּעליש" אַ נייעס, אַז אין פראַנקרייך האָט אַ פרוי געבוירן אַ קינד מיט צוויי קעפּ, — געפינט איר אויף מאָרגן די זעלבע נייעס אין דער "יאַרמעלקע", נאָר אַ ביסעלע צוגעפעפערט: אַז אין פראַנקרייך האָט אַ פרוי געבוירן אַ קינד מיט דריי קעפּ, דאָס קינד לעבט און עסט מיט אַלע דריי מיילער... אָדער דעם "קאַפּעליש" איז געראָטען צו ברענגען אַ נייעס, אַז אינמיטן יולי איז אין אַדעס אויסגעפאַלן אַ מוראדיקער שניי, ווי אין ווינטער, — האָט געכאַפּט אויף מאָרגן "די יאַרמעלקע" און האָט געגעבן דאָס זעלבע נייעס, נאָר אַ ביסעלע שטאַרקער, אַז אין אַדעס איז אויסגעפאַלן אינמיטן יולי אַ שניי אויף דריי קלאַפטער, עטלעכע און צוואַנציק מאַן האָט מען געפונען געפרוירענע.
שענער פון אַלץ איז די מעשה מיטן פיש. איינמאָל אין אַ פרייטיק איז "די יאַרמעלקע" אַרויס מיט אַזאַ מין נייעס: אַז אַ אידענע, אַ לייענערין פון דער "יאַרמעלקע", האָט געקויפט פיש אויף שבת, אַ העכט פון עטלעכע פונט. געבראַכט דעם פיש אַהיים, האָט זי דעם פיש אָפּגעשאָבן און אויפגעשניטן און געפונען אינעם פיש אַ פינגערל מיט צוויי אוירינגלעך, זהב טהור. מ'שאַצט דאָס זייער אַ סך געלט. ווער עס וויל אָנקוקן דאָס פינגערעל מיט די אוירינגלעך, קען עס זען אין דער רעדאַקציע פון דער "יאַרמעלקע".
האָט דאָס דעם "קאַפּעליש" פאַרקאָכט ביים האַרצן, און ער איז אַ גאַנצן שבת אַרומגעגאַנגען אָן אַ קאָפּ. קוים דערלעבט זונטיק, האָט ער געלאָזט וויסן זיינע לייענער, אַז אַ אידענע, אַ לייענערין פונעם "קאַפּעליש", האָט געקויפט אַ פיש אויף שבת, אַ שלייען פון אַ פונט צען, און האָט אים קוים געבראַכט אַהיים. אין דער היים האָט זי דעם שלייען אָפּגעשאָבן און צעשניטן און אַרויסגענומען אַ גאַנצן אוצר: אַ האַלב טוץ עס=לעפל, אַ טוץ קליינע לעפעלעך, דריי בעכערלעך געגילטע, צוויי פּאָדסטאַווקעס, אַ פּאָר זילבערנע לייכטער — אַלצדינג פיר=און=אַכציק פּרוף. ווער עס וויל עס זען, זאָל קומען אין דער רעדאַקציע פונעם "קאַפּעליש".
נאָר מער סענסאַציאָנעל פון אַלצדינג איז דאָרט דער ראָמאַן. אין דער צייט, וואָס איך בין געווען אין כתרילעווקע, האָבן ביידע צייטונגען, "דער קאַפּעליש" מיט דער "יאַרמעלקע", געדרוקט אַ העכסט=אינטערעסאַנטן און שפּאַנעניקן ראָמאַן. ביי איינעם האָט ער געהייסן: "דער פאַרבאָטענער קוש פון דער געגנבעטער כלה". ביים צווייטן האָט ער געהייסן: "דער געגנבעטער קוש פון דער פאַרבאָטענער כלה".
ווי מיין אויבנדערמאָנטער כתרילעווקער ליטעראַט האָט מיר איבערגעגעבן, בסוד געוויינלעך, איז דער דאָזיקער ראָמאַן אַרויסגענומען פון איין אַלטן רוסישן בוך דורך צוויי ליטעראַטן, וואָס האָבן זיך גענומען צעשמירן די מעשיות ווי ווייט מעגלעך לענגער, און בכדי צו האַלטן דאָס פּובליקום אין שפּאַנונג, טראַכטן זיי צו אַלע טאָג נייע סענסאַציעס, לייגן אַוועק אינמיטן העלן טאָג אַ פרישן, אַ געזונטן העלד און מאַכן אים באַלד לעבעדיק, פוילן זיך ניט אַראָפּברענגען פון יענער וועלט אַ פּאָר ווייבער, אַבי עס פּאַסט זיי צום רומל. און אַז איר ווילט, הייבן זיי גאָר אָן נאָכאַמאָל פונעם אָנהייב — און טוט זיי עפּעס! מ'מוז אָבער דעם אמת זאָגן, אַז אין כתרילעוועקע ווערט דער דאָזיקער ראָמאַן געלייענט מיט גרויס חשק. דער עולם לעקט פון אים די פינגער, קוקט אַרויס אויף אים. קוים וואָס מ'דערלעבט דעם פרימאָרגן, טוט מען זיך אַ וואָרף אויף דער "פאַרבאָטענער כלה", מ'וויל שוין וויסן, וואָס וועט זיין דער סוף.
אַ סוף וואָלט שוין, אייגנטלעך, לאַנג באַדאַרפט זיין. ס'איז שוין די פערפאַסערס אַליין אויך נמאס ומאוס געוואָרן צו ציען די עצמות. זיי האָבן שוין לאַנג אַוועקגעלייגט די העלדן פונעם ראָמאַן: וועמען מ'האָט אויפגעהאַנגען, וועמען מ'האָט אַוועקגעסמט און ווענען מ'האָט געשאָסן. נאָר איבער דער וויסטער קאָנקורענציע פאָדערן די רעדאַקטוירן, מ'זאָל ציען ווייטער: קיינער פון זיי וויל ניט מאַכן קיין סוף, איידער דער אַנדערער וועט עס טון. אין דער צייט, וואָס איך בין געווען אין כתרילעווקע, האָט דאָס געהאַלטן דערביי, אַז אייניקע העלדן פונעם ראָמאַן זענען געווען שוין דעם דריטן מאָל געשאָסן, און די פאַרבאָטענע כלה איז שוין געווען צוויי מאָל געגנ'עט, פאַרפירט און געפּייניקט; דערנאָך האָט מען זי געזוכט און געפונען און נאָכאַמאָל געגנבעט און מערדערלעך געפּייניקט. עס האָט גאָר קיין שיעור ניט צו דער מערדעריי פון די דאָזיקע מחברים — איך ווייס גאָר ניט, וואָס זיי טראַכטן זיך!
רעקלאַמעס
אַוודאי, ווען די כתרילעווקער גאַזעטן זאָלן דאַרפן אַרויסקוקן נאָר אויפן לייענער אַליין, וואָלטן זיי גרין בעשטאַנען. דער גאַנצער טומעל מיטן הו=האַ איז נאָר צוליב דער פערטער זייט פון דער גאַזעט — צוליב דער רעקלאַמע, צוליב די אַנאָנסן, וואָס אויף זיי, כידוע, האַלט זיך די פּרעסע פון דער גאַנצער וועלט.
מ'קען זאָגן, אַז אינעם ענין פון רעקלאַמע און אַנאָנסן זענען די כתרילעווקער גאַזעטן אַוועק אויפן זעלבן וועג, וואָס אין אַמעריקע, נאָר אַ סך ווייטער. אין כתרילעווקע איז די רעקלאַמע שטאַרק אַריין אין דער מאָדע. ניטאָ שוין היינט אין כתרילעווקע דער סוחר, דער קרעמער, אָדער דער בעל=מלאכה, אָדער די קיך=אידענע, אָדער דאָס דינסטמיידל, וואָס זאָל ניט געבן קיין אַנאָנס אין די גאַזעטן. צי איר ווילט, צי איר ווילט ניט — אַנאָנסירן זיך מוזט איר. מאַכט איר חתונה אַ קינד — דאַרפט איר אַנאָנסירן. ווערט ביי אייך געבוירן אַ אינגל — גיט איר אַן אַנאָנס. אַ מיידל — אויך אַן אַנאָנס. און פאַרקערט, זייט אַ חכם און פּרואווט ניט געבן קיין אַנאָנס, — איז דעמאָלט אַ קלאָג צו אייער קאָפּ! דאָס הייסט, טון טוט מען אייך, חלילה, גאָרניט: מ'שרייבט נאָר דערנאָך וועגן אייך אַזעלכע זאַכן אויף די גאַזעטן. אַז איר בעט זיך ביי זיי: "קינדערלעך! נאַט אייך אַן אַנאָנס, צוויי אַנאָנסן, דריי אַנאָנסן, אַבי ווערט אַנטשוויגן"...
אָט וועגן דעם לויפן נאָך אַנאָנסן, דערציילט מען זיך אָן אין כתרילעווקע אַ סך שיינע מעשיות. מיר גיבן דאָ איבער מער ניט אַ פּאָר פון די דאָזיקע מעשהלעך:
1)אַ מעשה מיט אַ קרעמער.
נחום דעם באַקאַליישטשיק איז נמאס געוואָרן צו געבן אַנאָנסן אין די גאַזעטן. איז ער אויפגעשטאַנען איינמאָל אינדערפרי, געעפנט אַ גאַזעט און געכאַפּט זיך ביים קאָפּ: אויף דער ערשטער זייט פון דער גאַזעט איז געשטאַנען שוואַרץ אויף ווייס מיט גרויסע אויתיות:
"היינטיקע נאַכט זענען אָנגעפאַלן מייז אין אַ היגער גרויסער באַקאַליינער קלייט און געמאַכט אַ תל פון דער גאַנצער סחורה. אָנגעפרעסן זיך מיט באַקאַליי, האָבן די מייז גענומען פּגרן מאַסנווייז..."
אַוודאי האָט זיך נחום באַקאַליישטשיק נעבעך געשמיצט און געוואָרפן, געשוואָרן זיך, אַז ער וועט מאַכן די גאַזעטן אַ "דיעלאָ"; נאָר געענדיקט האָט זיך עס דערמיט, וואָס אויף דער פערטער זייט פון ביידע כתרילעווקער גאַזעטן דרוקט זיך היינט אַלע טאָג מיט גרויסע אותיות אַן אַנאָנס:
"גוטע פרישע סחורה כל המינים באַקאַליי קען מען קריגן נאָר ביי נחום באַקאַליישטשיק".
אַז מ'בעצאָהלט רבי=געלט, ווערט מען, אַפּנים, קליגער.
2)אַ מעשה מיט אַ פעסל וויין.
יודל וויינשענקער האָט זיך צעקריגט מיטן "קאַפּעליש" און מיט דער "יאַרמעלקע" און האָט געזאָגט: אַן עק! ער וויל ניט מער רעקלאַמירן זיך אין די גאַזעטן — און טוט אים עפּעס! ער האָט אָבער באַלד חרטה געהאַט, וואָרים אויף מאָרגן איז געשטאַנען אַ נייעס אין ביידע כתרילעווקער גאַזעטן, אַז ביי אַ היגן וויינשענקער האָט זיך געטראָפן אַן אומגליק. אַ פעסל וויין איז געשטאַנען און געזייערט, און מחמת זויערקייט האָט דער וויין אָנגעהויבן אירן און רייסן זיך אַרויס. האָט דאָס פעסל געפּלאַצט, און דער וויינשענקער איז שיער ניט אומגעקונען...
אַז יודל וויינשענקער האָט דאָס איבערגעלייענט, איז ער באַלד אַוועק אין ביידע רעדאַקציעס און איינגעגעבען אַן אַנאָנס:
"ווער עס וויל אַ פריש גלעזל וויין, זאָל ער זיך דערמאָנען, אַז ס'איז דאָ אַ איד, וואָס הייסט יודל וויינשענקער"...
אַז מ'וויל ניט מיט גוטן, איז מיט בייזן!
3)אַ מעשה מיט אַ פענאָמען.
ביי אַ פּאָרפאָלק נאָך דער חתונה איז געבוירן געוואָרן אַ אינגל. האָבן די פאָטער און מוטער געפּראַוועט אַ ברית, ווי גאָט האָט געבאָטן. נאָר וואָס דען=זשע? זיי האָבן פאַרגעסען פריער מיט אַ טאָג געבן אַן אַנאָנס און דרוקן אַ מזל=טוב אין די גאַזעטן. אויף מאָרגן נאָכן ברית איז אין די כתרילעווקער גאַזעטן געווען צו לייענען אַ נאָטיץ מיטן נאָמען: "פענאָמען". אין דער נאָטיץ ווערט זיך דערציילט אַ מעשה, אַז אין כתרילעווקע איז פאָרגעקומען אַ חידושלעכע זאַך, וואָס טרעפט איין מאָל אין טויזנט יאָר. דהיינו: אַ יונג ווייבל, אַן ערשטלינג, איז אויפגעבונדן געוואָרן מיט אַ פענאָמען: צו פינף חדשים נאָך דער חתונה האָט זי בשלום געבוירן אַ אינגל. דאָס אינגל, דער "פענאָמען", לעבט און איז געזונט און שטאַרק אויף אַלע אברים, און ערשט נעכטן איז געווען דער ברית"...
וואָס דאָס פּאָרפאָלק האָט איבערגעלעבט — באַדאַרף מען אַליין פערשטיין. דער יונגערמאַן, דער פאָטער פונעם "פענאָמען", איז נעבעַך אַרומגעלאָפען איבער כתרילעווקע, ווי אַ פאַרסמטע מויז, אויסגערעכנט אַלעמען אויף די פינגער, אַז ס'איז ביי אים נאָך דער חתונה פּונקט ניין חדשים מיט ניין טעג... נאָר גיי שריי חי וקים! די שטאָט האָט אים אויסגעהערט און געקייכט פאַר געלעכטער. דער יונגערמאַן האָט געסטראַשעט מיט אַ פּראָצעס, נאָר אַזוי ווי ס'איז ניט געווען ארויסגעשטעלט קיין נאָמען — איז פאַרפאַלן, ניטאָ ביי וואָס אָנצונעמען... די שטאָט האָט זיך געהאַלטן ביי די זייטן פונעם "פענאָמען". דאָס איז אויך פון די זאַכן, וואָס אַ כתרילעווקער לייענער האָט ליב צו לייענען. אַ כתרילעווקער לייענער האָט פיינט אומעטיקע מעשיות. ער האָט ליב, ס'זאָל זיין פריילעך!
פּאָליטיק
מ'דאַרף ניט מיינען, אַז די כתרילעווקער פּרעסע איז אינגאַנצן איינגעטונקען נאָר אין דעם, וואָס ווערט אָנגערופן אין אַמעריקע "ביזנעס", און אַז די גאַזעטן טרייבן ניט קיין שום פּאָליטיק. וואָס וואָלט דאָס געווען פאַראַ פּרעסע אָן פּאָליטיק? וואָס וואָלט דאָס געווען פאַר גאַזעטען, ווען זיי זאָלן זיך ניט אינטערעסירן מיט זאַכן, וואָס זענען נוגע דעם כלל? ניט נאָר די רעדאַקטוירן און די מיטאַרבעטער פון די צייטונגען, נאָר אויך די לייענער ווערן אַריינגעצויגן אין דעם פּאָליטישן קאַמף, אַז עס קומט די צייט. פּאַרטייען האַלטן מלחמה. פּאַרטייען שלאָגן זיך. עס איז הימל עפן זיך. אַ ברודער שטייט=אויף אויף אַ ברודער. דאָס וואָרט "יושר" עקזיסטירט ניט. עס שטאַרבט אָפּ דאָס געפיל פון רחמנות — ס'איז עק וועלט! און דאָס ווערט איבערגעחזרט אַקוראַט אַלע דריי יאָר, אַז — מקקלייבט אַ ראַבינער.
פּאַרטייען זענען פאַראַן אין כתרילעווקע אַזויפיל, וויפל קאַנדידאַטן. צוויי קאַנדידאַטן — צוויי פּאַרטייען. איין קאַנדידאַט ווערט אונטערגעהאַלטן פון דער "יאַרמעלקע" און פון איר פּאַרטיי, וואָס מ'רופט זיי דאָרט "יאַרמעלקיסטן". דער אַנדערער קאַנדידאַט ווערט געשטיצט פונעם "קאַפּעליש" מיט זיין פּאַרטיי, וואָס מ'רופט זיי די "קאַפּעלישיסטן". ביידע קאַנדידאַטן זענען שוין געזעסן אין כתרילעווקע אויף דער שטול, אָבער נאָר צו דריי יאָר.
מער פון דריי יאָר איז נאָך קיינער פון זיי ניט אויסגעזעסען. און יעדער פון די קאַנדידאַטן האָט זיך, זעלבסטפאַרשטענדלעך, זיין פּלאַטפאָרמע. צום ביישפּיל: דער קאַנדידאַט פון די "יאַרמעלקיסטן", אַז מ'קלייבט אים אויס, קומט ער די ערשטע צייט שבת אין שוהל אַריין פריער פון אַלעמען, אין שטוב זיצט ער אין אַ יאַרמעלקע (אַ פאַרברענטער יאַרמעלקיסט!), און האָט אַ טבע דינגען זיך. וויפיל מ'זאָל אים געבן — איז קאַרג. אַקעגן זשע אָבער דער קאַנדידאַט פון די "קאַפּעלישיסטן" גייט גאָרניט אין שוהל אַריין, סיידן אַמאָל=אַמאָל אונטער אַ יום=טוב, און אין שטוב זיצט ער דווקא אָן אַ היטל, און עסט, זאָגט מען, אַ קאָלבאַס אויך. זיין פּרינציפּ איז: "נאַפּליעוואַט". און וואָס ס'איז שייך צו דינגען זיך, דינגט ער זיך ניט, ווי יענער קאַנדידאַט. חס ושלום! ס'איז דאָ ביי אים אַ טאַקסע, און אַז איר האָט ניט צו באַצאָלן נאָך דער טאַקסע, מעגט איר זיך אויסציען און מעגט אויסגיין אַפילו — נאַפּליעוואַט!
אין דער צייט, וואָס איך האָב געוויילט אין כתרילעווקע, איז געווען אַקוראַט, ווי עס הייסט אין אַמעריקע, "ערב עלעקשאָן" — ערב וואַלן הייסט עס. אַ הייס שטיקל צייט. און וויי=וויי, וואָס ס'האָט זיך געטאָן אויף ביידע גאַזעטן! אַלצדינג, וואָס די צוויי האָבן געשריבן, איז אוממעגלעך איבערצוגעבן. מיר קענען דאָ נאָר ברענגען אַ מאָדעל פון דעם, ווי אַזוי די צוויי רעדאַקטוירן האָבן זיך עס אַביסל דורכגעשמועסט צווישן זיך איינמאָל אין אַ פרימאָרגן אויף זייער לשון:
"וויפיל שווייס, וויפיל ברוד, וויפיל שמוץ עס האָט זיך אָנגעקליבן אונטער דער אידישער יאַרמעלקע! וויפל פּיין, וויפיל שפּאָט, וויפיל גנאָט מיר האָבן געהאַט איבער דער היסטאָרישער יאַרמעלקע! דער טאָג, וואָס מיר וועלן אינגאַנצן באַפרייט ווערן פון דער דאָזיקער יאַרמעלקע, וועט זיין אונדזער צווייטער באַפרייאונגס יום=טוב. דער טאָג, וואָס מיר וועלן אינגאַנצן פּטור ווערן פון דער דאָזיקער יאַרמעלקע, וועט זיין אונדזער צווייטער יציאת מצרים. נידער מיט דער יאַרמעלקע! עס לעבע דער קאַפּעליש! נידער מיט די יאַרמעלקיסטן! עס לעבע די קאַפּעלישיסטן! הוררראַ!"
איצטיקס מאָל האָט די "יאַרמעלקע" אָפּגעענטפערט דעם "קאַפּעליש" אין גאָר קורצע ווערטער בזה הלשון:
"דאָס אָפּגעבאַרעטע קאַפּעלישל האָט שוין ווידער באַקומען לשון. וואָס קריכן זיי, די קאַפּעלישיסטן, מיט זייער קאַנדידאַט? שוין זשע ווייסן זיי ניט, אַז כתרילעווקע איז אַ אידישע שטאָט, אַן עיר ואם בישראל, וואָס וועט ניט אויסקלייבן קיין ראַבינער אַ קאַנדידאַט, וואָס פרעסט חזירימלעך, געפּרעגלט אין פּוטער, אין די ניין טעג, אָן אַ היטל, פאַרן דאַוונען, אומגעוואַשן?"...
מיט וואָס דער קאַמף האָט זיך דאָרט געענדיקט — ווייס איך ניט. איך בין אַוועקגעפאָרן.
=========
פראַגמענט פון "כתרילעווקער פּראָגרעס" פונעם קלאַסישן אידישן שרייבער שלום עליכם (געבאָרן שלום ראַבינאָוויטש אין פּעריאַסלעוו, וואָלין אין 1859; געשטאָרבן אין ניו יאָרק אין 1915). |
