די אידן פיליפּאַן האָט באַנג געטאָן אַלמאַי מ’רעכנט זיי פאַר ישובניקעס, העקלייט, דערפישע קעפּ. פיליפּאַן איז וואָרהאַפטיק אַ דערפל, צווישן וואַרניאַן און אַסטראָוועץ. קיין חדר איז קיינמאָל ניט געווען און עברי ט’מען געקענט מערניט אויפן שפּיץ מעסער. איין מאָל אין יאָר, צו יום-כיפּור, איז מען אַוועק אין וואַרנהיאַן צו כל-נדרי, דאָרטן גענעכטיקט ביי אידן און באַלד נאָך נעילה זיך געלאָזט אין וועג אַריין אַהיים. אויף מעריב איז מען ניט געבליבן. כשרות האָט מען אין פיליפּיאַן געהיט, קיין טיר אָן אַ מזוזה האָט מען ביי זיי ניט געטראָפן, פון מחלל שבת זיין איז קיין רייד ניט געגאַנגען. די דריי אידישע משפּחות האָבן זיך דור-דורות משדך געווען נאָר צווישן זיך.
אַ פיליפּאַנער, צי אַ מאַנפּאַרשוין צי אַ פרוי, איז געווען צום דערקענען אויפן בליק: שלאַנקע, קליינע מענטשעלעך מיט שמאָלע שפּיציקע נעז, פייער-רויטע האָר, און האָריקע הענט וואָס זיינען געווען צו גרויס צום קערפּער. ביי די מענער האָט זיך קאַם אָנגעזען ברייטערע פּלייצער איידער ביי די פרויען. זיי זיינען אַרומגעגאַנגען מיט לאַנגע ווילדע האָר, וואָס אין יענע מקומות האָט עס געהייסן “ווי ביי דעם ראָגאַטשאָווער”. פונדערווייטנס האָבן זיך אויסגעטיילט די מענער מיט די לאַנגע רויטע בערד וואָס זיי האָבן זיך פאַרקאַמט אין צוויי לאַנגע שפּיצן. די דריי פאַמיליעס האָבן געהייסן: גראַגער, גאַזער און פיליפּאַנער.
אַלע נאָכשבת, אַפילו אין די שפּעטע אין סיוון און תמוז, האָבן זיך פיליפּאַנער אידן אָנגעזאַמלט ביי גדאַלע דעם שמיד. ער אין געווען דער העכסטער פון זיי אַלעמען, דער “מענטש פון דער וועלט”, דער איינציקער פיליפּאַנער איד וואָס איז ווייטער דערגאַנגען איידער וואַרניאַן אין זיין זייט און אַסטראָוועץ אין יענער זייט. ער איז געווען אַ שמיד איינער אין ליטע, און פאַרנומען האָט ער זיך נאָר מיט אָנציען שינעס אויף די הילצערנע רעדער פון אַ וואָגן. פון פּורים ביז חנוכה איז ער צוויי מאָל אין חודש אַרומגעפאָרן, אומגעפער אויף אַ וואָך, אַזש ביז פּאָלאָצק אין איין זייט און וואַלאָזשין אין יענער זייט. מ’האָט אים אַוועקגעגעבן די רעדער, ער האָט זיי צוגענומען צו זיך אין דער פילפּאַנער קוזניע און אין אַ חודש אַרום ט’ער זיך מיט די רעדער אומגעקערט, אַרומגעשמידט אַ מאכל. מער האָט מען יענע ראָד שוין קיין שינע ניט געדאַרפט אָנציען.
אַנדערע שמידן האָבן ווינטערצייט באַשמידט שליטנס, ניט גדאַלע. ער האָט געזאָגט אַז אַ מענטש איז געגליכן צו אַ בער און דאַרף דעם ווינטער איבערשלאָפן. אַלע צרות און קרענק קומען פון דעם, אַזוי ט’ער געטענהט, וואָס דער מענטש איז אַ חזיר, גייט אויס נאָך גרעסערע רווחים און לויפט אַרום ווי די ווינטערדיקע מייז, אַבי אַריינרייבן נאָך אַ פּאָר רובל. דעם ווינטער האָט גדאַלע אָפּגעלעבט אין זיין כאַטע, הינטער דער קוזניע, וואו ער האָט זיך צוגעבויט אַזאַ ריזיקן אויוון, אַלע פילפּאַנער אידן זאָל זיך פאַרוועלן שבת-צו-נאַכט דאָרט צואוואַרעמען די ביינער, דערציילן מעשיות, לאַכן און פּלוידערן.
די ווייב, איידע ט’מען איר גערופן, האָט זיך אַ גאַנצע וואָך געפּאָרעט אַרום באַק-אויוון, די “מלווה שבת”, אַזוי’ט ביי זיי געהייסן שבתע-נאַכט די סעודה, זאָל זיין כיד המלך. די קינדער, אַ זון מיט צוויי טעכטער, האָט גדאַלע שוין אויסגעגעבן אויף פיליפּאַן, זיי פלעגן זיך יאַווען מיט די אייניקלעך באַלד ווי עס האָבן זיך אויפן פיליפּאַנער הימל באַוויזן דריי קליינע שטערן ביינאַנד.
ב
אין אַ פראָסטיקן נאָכשבת אין שבט, די לבנה נאַכט האָט אויסגעווייסט דעם שניי-באַדעקטן פיליפּאַן מיט אַ שיידימדיקער אָפּגליאונג, איז מען ווי אַלעמאָל אַריין צו גדאַלע’ן. דאָסמאָל ט’ער געהאַט וואָס צו דערציילן, אַן ענין וועגן וועלכן ער האָט זיך איבערגעלייגט פון זינט עס האָט זיך יענעם יאָר ביי אים אָנגעהויבן דער ווינטערדיקער “אשרי יושבי ביתך”.
די קינדער זיינען געזעסן אויפן אויוון. איידע האָט דערלאַנגט כיבוד. מ’האָט געזשלאָקעט בראַנפן פון די פלעשלעך וואָס גדאַלע האָט פאַר חנוכה אַראָפּגעבראַכט פון בושעווסקי’ס ספּירט פאַבריק אין לינטיפּ. ביי דער ערשטער שטילשווייגעניש, אַז אַלע האָבן זיך פאַרנומען מיטן עסן און מיטן טרינקען, האָט גדאַלע פּלוצלונג גענומען ריידן, אויף אַ העכערן, מער האָפערדיקן קול ווי געוויינלעך.
- אַ פינצטערער יאָר! חי ק”ק סעררעבראָס איז ביי זיי אַלע דער גאַנצער פיליפּאַן! אויך מיר אַ שטאָט! פיליפּאַן-שמיליפּאַן! פאַרשטייט איר מיר, די זאַך פון דעם איז אַזוי, זיי האַלטן, די אָנגעשוואָלענע קעפּ, אַז ביי זיי איז דאָ אַ פּאָר גאַסן, אַ רב מיט אַ קלויז, אַ שוחט מיט אַ בוינע, איז שוין - אָדעס. ביי זיי איז אַסטראָוועץ אַ שטעטל און וואַרניאַן אַ דאָרף, ביי זיי איז דער גאַנצער פיליפּאַן - גאָר אויף דער וועלט אַזאַ אָרט ניטאָ. אידן! איך בין מיטן וואָגן אַרומגעפאָרן, מיט די שינעס, יע, איך קען די מקומות און דער פערד מיינער קען די מקומות. כ’האָב שוין געזען ווי מ’מאַכט עס. יאָפּטוואָיו מאַט, ס’אַ נעכטיקער טאָג! אַ נעכטיקער טאָג! מ’ברענגט צו טראָגן, איך ווייס פון וואַנעט, די זיבן זאַכן, דעם רב מיטן שוחט מיט ווייס-איך-וואָס און מ’וואָיעט ווי אַ וואָלף: אַ ס ט ר אָ וו ע ץ! ו ו אַ ר נ י אַ ן! פּ אַ ל ו ש! שוין! אַראָפּ פון מאַרק! ס’דאָ אַ שטאָט, מ’ווייס, גיי און זאָג נאָר אַז ניט, ‘עט מען שרייען: סאַמאַסעץ!
- נו גוט, טאָ וואָזשע נאַרייעסטע, גדאַלע, אַ? - האָט אים מיט אַ ווידערשפּעניקייט אַ פרעג געטאָן טאַנכע, זיינער אַ שוועסטערקינד, אַ שוואָגער און נאָך עפּעס וואָס, און בשעת מעשה אים אַ קלאַפּ געטאָן די גלאָז.
- זיי געזונט! אויפן גאַס ליגט ער, דער סוד! מ’דאַרף מערניט צוקלערן אַ מעשה און די גאַנצע וועלט ‘עט קלינגען מיט פיליפּאַן. קל י נ ג ע ן! זאָלסט האָרכן די רייד! נאַרעלע, וואָס האָסטע אין סוויר? אַ פּאָר פלעשעלעך דאָ אין לינטיפּ. און וואָס איז דער גאַנצער טראַסק אין וואַרניאַן? אַ ביסל פּאָליציי, אַ גרויסע מעשה אויך מיר אַ שטאָט. און אין וואַלאָזשין איז אויכעט גאָרניטאָ, אַ פּאָר אינגלעך קוקן אַריינעט אין די אותיות, פון מיינטוועגן זאָלן זיי קוקן און געזונט זיין. מ’קלאַפּט און מ’האַקט ביז וואַנענט מ’נעמט ריידן אַז דאָרטן איז אַזוי און אַזוי. ס’אי’ קיין זאַך אין ערגעץ ניטאָ! פון אַלץ מאַכט מען אַשפּענצער, אָט ד אָ ס איז די מעשה! וואָט, זעסטע! אָ ט איז די מעשה!
די פיליפּאַנער זיינען געזעסן, באַצויבערטע פון גדאַלע’ס רייד. מ’האָט אַוויילינקע געשוויגן, פּאַמעלעך געטרונקען, פאַרביסן מיט איידעס טייגלעך, דער האָניק איז פון זיי אַראָפּגערונען יעדן איבער די האָריקע הענט. מ’האָט גענומען ווי די קעץ אויסלעקן די הענט. אין צימער אין געוואָרן אַ דערהייבעניש. דער אייבערשטער האָט זיך סוף כל סוף דערמאָנט אַז אויף זיין וועלטל אין אויך דאָ אַ פיליפּאַן. אַ יונג ווייבל האָט איר גלעזל אַ הייב געטאָן אינדערלופטן, אַ קלאַפּ געטאָן יעדן אין גלאָז אַריין, און אויף די העכסטע טענעט אויסגערופן:
- לחיים פיליפּאַן! פיליפּאַן איז אויכעט אַ שטאָט!
- פי-לי-פּאַן! - האָבן אַלע געענטפערט, און בשעת מעשה זיך געשאָקלט אויף רעכטס און אויף לינקס.
מ’האָט געטרונגען און פאַרביסן, געפּלאַפּלט און געהוליעט.
אַוועק אַ וויילינקע, האָט ריינע, גדאַלע’ס אַ שוועסטערקינד, אַ שוועגערין און נאָך עפּעס וואָס, אים אַ פרעג געטאָן, סיי אָפּלאַכעריש סי קאָקעטיש, קונציק אַראָפּפירנדיק אַ טרייסל דורכן קערפּער:
- גדאַלע, גדאַלע! ריידן איז דאָך קיין קונץ ניט! ווי’סט עס מאַכן, אַ? אַ גאַנצער קנאַקער איז ער געוואָרן פון אַרומפאָרן אַזויפל מיטן וואָגן. וועסט צוקלאַפּן אָן אַ בוים אַ ברעטל “באַברויסק” און אין באַברויסק וועט מען נעמען ציטערן אַז מ’נעמט ביי זיי צו די גאַנצע געשעפטן? אַ, גדאַלע?
גדאַלע האָט אויסגעהערט מיט געדולד, מיט יענער פאַרשטענדעניש צו אַראָפּרייסער וואָס מ’טרעפט ביי די וואָס זיינען זיכער מיט די רייד זייערע. ענדלאָזע מינוטן האָט ער געוועלט מערניט איין זאַך, מ’זאָל אים אַ פרעג טאָן ווי אַזוי ט’ער עס מאַכן. דעם עולם ט’ער געהאַט ביי זיך אין קעשענע, און ער האָט זיך מיט זיי אַ שפּיל געטאָן:
- אַזוי גאָר? אָט איז די מעשה! אייך ציט איך זאָל אייך אויסזאָגן ווי’ט מען עס מאַכן? אָ’דאָס ווילט איר וויסן, אַ?
- נו, יע, וואָדען? - האָט מען געענטפערט פון פאַרשידענע ווינקלעך.
- גוט. כ’ל אייך אויסזאָגן.
וואָס איז די מעשה, ק י י נ ע ר קען דאָך ניט די גובערניע ווי עס קען די גובערניע גדאַלע פילפּאַנער. וועגן דעם ‘עט מען זיך ניט שפּאַרן, אַ? וואָס איך בין אויסגעפאָרן אַ וועלט מיט די שינעס, וואָס איך האָב אַרומגעשמידט די רעדער, רעדער פון אידן און רעדער פון גויים, פון בעל-עגלות און פון פּריצים, איבער וועגן וואָס חיים-מאיר דער סווירער האָט גאָרניט געוואוסט אַז זיי זיינען דאָ אויף דער וועלט. כ’האָב שוין געזען וואָס טוט זיך. איין זאַך מערניט, איר’עט מיט קאָפּ אויסהערן? מיט קאָפּ, אַ! אין מאַלאַגרן, ס’גאָרניט גרעסער פון פיליפּאַן, איז דאָ אַן אַלטע אידישע מכשפה, מאַטלע רופט מען איר, פרעגט ניט, ס’ניט אויף היינט, אַלאַנגע מעשה, דעם אַמאָליקן פּאָסטעווער רב’ס אַ טאָכטער איז זי. זי’ט זיך געשמדט איבער אַ ציגיינער, דער טאַטע’ט קריעה געריסן. דער סוף איז געווען, דער ציגיינער ט’מיט איר געלערנט דעם גאַנצן כישוף. אָבער דעם גאַנצן! אַלע קונצן. כל הדעות! דערנאָך אַז זי’ט זיך אַביסל פאַרעלטערט, ט’ער איר איבערגעלאָזן, אַוועק מיט אַ יונגע, נו, אַ נייע מעשה.
די מאַטלע איז נאַכער אין מאַלאַגאַן אַריינגעפאָרן. ביי איר איז דאָ אַ מיידל, די מיידל איז ניט אירע, עפּעס די זעלביקע מעשה, אַ אידישע, זי’ז אַוועק מיט אַ גוי חתונה האָבן, זי’ט עפּעס אין קלויסטער ביי זיי געמאָדלעוועט., אָט איז די מעשה, אויכעט ניט געגאַנגען. אַז ניט געגאַנגען איז פאַרפאַלן. מיט קיין רבנים וועלן זיי שוין ניט טאַנצן. די מכשפה, מאַטלע, איצטער וויל זי מערניט איין זאַך, די שטיפטאָכטער זאָל פאָרט חתונה האָבן מיט אַ איד. מאַלע וואָס מ’וויל, אַז - - -
- וואָס אי’ מיינע דאגות? - איז אים ריינע אין די רייד אַריינגעפאָרן. - אַנדערשטוואו פעלט צרות? אַנדערשטוואו איז קאַ’ משוגעים ניטאָ? וואָס באַרעט ער אָ אַ קאָפּ? - און בשעת די רייד איז ריינע געשטאַנען, אָנגעשפּאַרט אָן אַ וואַנט אַקעגן גדאַלע’ן, מיט אַנייעם רייצנדיקן צי פון וואוילגעפורעמטן קערפּער, גדאַלע’ן אַ סימן, ער זאָל דעם סוד זיינעם די פיליפּאַנער באַלד אויסזאָגן.
- די מכשפה, די מאַטלע, פון ב ל ע ך, בלעך ווייסט איר דאָך וואָ’ דאָס איז? פון בלעך מאַכט זי: ג אָ ל ד! גאָלד ווייסט איר דאָך וואָ’ דאָס איז? דריי גרויסע קעסלען איז דאָ ביי איר. אין אַלע דריי איז דאָ אַזעטקענע זודיקע געמישעכצער, אַזאַ מין זאָט, קאַם וואָס מ’קען דאָרטן אָטעמען, נאָר ביי איר רעכנט זיך עס די בעסטע לופט. אין שטיבל זיינען די פענצטער פאַרקלאַפּט מיט לאָדנס און מיט קלעצער איבער די לאָדנס, קיין ביסל ליכט זאָל אויך ניט אַריין. געלט דערפאַר בעט זי ווייניק, אויף אויסקומען און ווייטער גאָרניט. איך האָב איר באַלד געגעבן אַן עצה זי זאָל אַריינפאָרן צו אונדז אין פיליפּאַן. דאָ’ט איר זיין פרייגלעך. וואו דען ‘עט זי טרעפן אידן וואָס ס’גייט זיי ניט אָן אַ פאַראַיאָריקער טאָג, ווער איז געווען דער מאַן און וואָס זי’ט אַמאָל אָפּגעטאָן ביי אַ גלח. געזונט זאָל זי זיין. אין פיליפּאַן קוקט מען ניט די ציצית. אין אַן אַנדער שטאָט זיינען זיי ביידע טרייף-פּסול, מ’עט זיי קיין גוט-מאָרגן אויף ניט אָפּגעבן. איין זאַך מערניט גייט איר אין לעבן, מאַטלע’ן, אַן איידעם אַ איד, און אָט פיר איך זיי ביידן דאָ אַריבער אַפילו היינט. ניט נאָר דאָס, דאָ ט’זי מאַכן די גאָלד און קיין גראָשן ‘עט זי דערפאַר ניט - - -
- או-אַ! “פּסס! גדאַלע’ט פון שטאָט אַרויספאָרן אינמיטן ווינטער? גדאַלע מיט אַ שליטן? דערלעבט יאָרן! - איז אים ריינע אין די רייד ווידער אַריינגעפאַלן. - זאָג נאָר, גדאַלע, ווער’ט גיין לויפן חתונה האָבן מיט אַ טאָכטער, ניין, זי’ דאָך קאַ’ טאָכטער אויכעט ניט, אַ ממזרטע! אַ ממזרטע ביי אַ מכשפה! אַ גליק ט’רונדז געטראָפן! דיין זון עסט דאָר פאַר אירטוועגן ניט אויסגעבן! אַ מכשפה פעלט אונדז אין פיליפּאַן גייט מען אַראָפּברענגען אַ פרוי וואָס פון בלעך מאַכט זי, ניט קופּער ניט זילבער, נאָר ג אָ ל ד, קומט מען צו גיין און מ’זאָגט: בלא! אַ, און די מיידל. די מיידל, די מיידל. מיט קאָפּ הער אויס! אָטאָ די מיידל וואָס זי’ט צוגענומען צו זיך פאַר אַ טאָכטער, וואס זי וויל גיין חתונה מאַכן אי’ דאָך אַ פּאַרשיין או-וואָ! - און ביי דעם האָט גדאַלע אַ ווייז געטאָן מיט אַ פינגער צו דער סטאָלעוואַניע און די קאָפּ אויף לינקס און אויף רעכטס געשאָקלט.
- אַזאַ פּאַרשוין? - האָט יונג-בחוריש און נייגעריק-ערנסט איבערגעפרעגט ריינע’ס אַ ברודער, בערע ט’מען אים גערופן. אים האָט גראַדע ניט געצויגן צו קיין מיידלעך ביי די גראַגער, די גאַזער, מיט די פיליפּאַנער. אַ גוטער מכשפה’ס אַ טאָכטער, אַ קראַסאַוויצע, איז געווען ביי אים יענע גדולה. ער’ט דערמיט זיין דער ערשטער פיליפּאַנער אין דאַווייס וויפל דורות, וואָס וועט חתונה האָבן ניט פאַר קיין פיליפּאַנער.
- אָהאָ! מאַלאַדיעץ! - האָט גדאַלע מיט די שמשונדיקע כוחות דעם בחורעץ אַ הייב געטאָן אינדערלופטן. - וואַ! די שענסטע מיידל אין גאַנץ ליטע ‘עט דיין כלה זיין! די שענסטע! דאָס האָט גדאַלע פאַרטראַכט, פאַרטראַכט און געמאַכט! וואָדען!?
מ’איז שוין געווען גוט אָנגעפּיאַנעוועט. די פיליפּאַנער אידן, אַלע זיינען זיי געווען ביי גדאַלע’ן אין שטוב, האָבן גענומען פרייען זיך אויף וואָס די וועלט שטייט. איין קלייניקייט, מעשיות מיט מכשפות, גאָלד, שיינהייטן, אַ שידוך פאַר בערע’ן. האָר איין ריינע איז ניכטער געבליבן.
- טראַ-לאַ-לאַ אינגאַנצן! א י נ ג אַ נ צ ן! אַ ל ע! ס’פעלט אין שטאָט אַ מכשפה! אויף בערען וואַרפט ער אָן דאַווייס וואָס פאַראַ פּאַסקודסטווע. ער’ט איר אַפילו נאָך ניט אָנגעקוקט די גרויסע פּאַרשיין און שוין טאַנצט מען! און וועו’סטע אַהינטאָן די מאַמע אירע, אַ? די מכשפה! פאַר אַ ליובאָווניצע סט’איר נעמען, גדאַלע, אַ?
- פון מיינטוועגן זאָל ער נעמען! מאַלאַדיעץ! - האָט אָנגעטרונקענערהייט געגעבן אַ צי מיט די פּלייצעס איידע. - זאָל ער מאַכן ווי ער פאַרשטייט אַליין. פאַר אַ מכשפה האָב איך קיין מורא ניט! זאָל זי נאָר מאַכן פון מיינע שמאָנצעס גאָלד! וואָס אַרט עס מיר? גאָלד ‘עט זי מאַכן! ניט קיין זילבער! זילבער פּאַסט צו די קאַרגע חזירים! אַ קורקול גייט מיט זילבער! אַ קורקול!
אויפסניי דערהערט “גאָלד”, איז דער עולם אַ ביסל ניכטערער געוואָרן. מ’האָט גענומען איינזען אין וואָס דאָ גייט. אין פיליפּאַן וועט זיצן אַ פרוי וואָס מאַכט פון בלעך גאָלד. קיין געלט וועט זי ניט מאָנען. דאַרפן דאַרף מען נאָר אויסזוכן אַ חתן אַ איד פאַר דער מיידל וואָס זי’ט צוגענומען צו זיך, אין אַ שטאָט וואו ס’איז ניטאָ קיין רב און מ’וועט כלה’ס צד דעם יחוס ניט פאַרהערן. און אַז בערע, וואָס צו די פיליפּאַנער מיידלעך האָט אים במילא ניט געצויגן, וועט חתונה האָבן פאַר אַ פרעמדער וועט דאָס קיינעם אויך ניט שאַטן.
- אויב אַזוי, אויב ס’אמת די מעשה מיט די גאָלד, איז ער דאָך ניט קיין נאַר, גדאַלע, ניט קיין האַר, האָט ריינע שוין אָן די קאָקעטישע העוויות און אין אַ מער אונטערטעניקטן קול צוגעגעבן. זי האָט זיך דערמאָנט אין קופּערנעם לייכטער וואָס ביי איר אויפן טיש, און איר באָבע’ס אַ זילבערנעם רינגל וואָס ביי איר אין שופלאָד. - פון ב ל ע ך מאַכט זי גאָלד, און וואָס אי’ מיט ק ו פּ ע ר? און מיט ז י ל ב ע ר?
- וואָס פאַראַ פראַגע, ריינע, די מאַלאַגאַנער מכשפה, פון אַלץ וואָס גלאַנצט מאַכט זי גאָלד.
- גדאַלע מלך ישראל! - האָט מען גענומען אויסשרייען. - זאָל לעבן גדגאַלע! ווילנע’ט מען אַ פאָרשטאָט פאַררעכענען. די גאַנצע וועלט ‘עט וויסן מערניט איין זאַך, אַז פיליפּאַן אי’ די גאָלדענע שטאָט! די גאָלדענע שטאָט, איין קלייניקייט!
ג
גדאַלע האָט זיך ניט אונטערגעפוילט. וויפל ער’ט ניט האָלט געהאַט דעם וואָגן, פיינט געהאַט דעם שליטן, האָט ער זיך אויף מאָרגן אויפגעכאַפּט פאַרטאָג, איינגעשפּאַנט אין שליטן דעם פערד און זיך אַוועקגעלאָזט אויף מאַלאַגאַן. ער איז געווען אַ איד אַ גיבור, קיין מאַנטל האָט ער ניט געטראָגן, מערניט אַן אַלטע קאַמעזיילקע און אַ שוואַרצלעכן פּינזשאַק. אַ ווייכער שניי האָט די רויטע באָרד צוביסלעך פאַר אַ ווייסער געמאַכט.
אָנגעקומען אין מאַלאַגאַן, איז ער אַריין צו מאַטלע’ן און די בשורה טובה איר באַלד אויף אַן אָרט אָנגעזאָגט. אַלץ האָט ער אויסגעפירט סאַק און פּאַק, קיין האָר האָט ניט געפעלט. ביי איר אין שטוב איז געשטאַנען גרויסע שוואַרצע ליכט פון אַלע זייטן. פון דרויסן איז קיין שטראַלעכל ניט אַריין. מאַטלע און די מיידל וואָס זי האָט צוגענומען צו זיך פאַר אַ טאָכטער, יאַניע ט’מען איר גערופן, זיי האָבן אַ כאַפּ געטאָן איינע די אַנדערע פאַר די הענט, אַ לינקע האַנט פאַר אַ רעכטער, אַ רעכטע פאַר אַ לינקער, און פאַר פרייד אַרומגעטאַנצט אַרום דעם קעסל וואָס אינמיטן. יאַניע וועט חתונה האָבן פאַר אַ שיינעם יונגנמאַן אין פיליפּאַן, בערע, קיין רבנים וועלן איר די קאָפּ ניט דרייען, און דער רוי-בערדיקער שמיד וועט זיי אַריבערפירן אין אַ שטוב אין פיליפּאַן. שוין איינמאָל אַ גדאַלע.
גדאַלע האָט אין מאַלאַגאַן גענעכטיקט. ער האָט גענומען צוויי פּויערים מיט שליטנס און מ’האָט מאַטלע מיט יאַניע’ן מיט זייער גאַנצן האָב-און-גוטס אויף מאָרגן געבראַכט צו פירן אין פיליפּאַן. דערהערט ווי די דריי שליטנס זיינען געקומען צו פאָרן, מאָנטיק שפּעטלעך איז עס געווען, ווידער איז געפאַלן אַ לייכטער שניי, זיינען די פיליפּאַנער אידן זיי אַרויסגעלאָפן אַנטקעגן מיט בראַנפן און מיט טייגלעך אויף רונדע הילצערנע טאַצן. איידע האָט זיך צעקושט מיט מאַטלע’ן און מיט יאַניע’ן, זיי אַ זאָג געטאָן אַז אָט אָט וועט אויפזידן דער סאַמאָוואַר. בערע האָט זיך געשעמט אַרויסגיין פון שטוב אַרויס. די אידישע שטיבער אין פיליפּאַן זיינען געווען אויסגעשטעלט אין צוויי רייען ווי אַ נון, ער האָט געוואוינט אין שטוב אין ווינקל וואו די ביידע רייען קומען זיך צוזאַמען. גדאַלע איז צו אים אַריין און ביי אַ פּאָלע דעם יונגנמאַן אַרויסגעשלעפּט צו דער כלה, יאַניע, וואָס איז געשטאַנען אינדרויסן. מאַטלע מיט יאַניע האָבן אָנגעזאָגט אַז זיי גייען ניט אַריין אין קיין שום שטוב ביז וואַנען זיי וועלן דעם חתן פאַר די אויגן ניט אָנקוקן. יאַניע’ס לאַנגע שוואַרצע צוויי צעפּ האָבן דורכגעגלאַנצט דורך די ווייסע שנייעלעך וואָס זיינען ביי איר אויפן קאָפּ דורכזיכטיק געוואָרן. די שנייאיקע זעעניש איז גוט אַדורך. ביידן איז געווען געפעלן דאָס וואָס די אויגן האָבן באַנומען.
מ’האָט אַלע צוגעלייגט אַהאַנט און האַסטיק אַריינגעטראָגן אינעווייניק אין אַ ליידיקער כאַטע, וואָס מ’האָט פון מאַטלע און יאַניע’ס וועגן אויפגעראַמט, דאָס אַלץ וואָס איז אויף די דריי שליטנס געלעגן. די צוויי מאַלאַגאַנער פורמאַנעס האָט מען באַצאָלט מיט אַ צולאָג, זיי האָבן זיך באַלד גענומען אין וועג אַריין. ס’האָט לאַנג ניט געדרויערט ביז וואַנען מאַטלע האָט אָנעצונדן די מאַכאַרייקעס וואָס אונטער די דריי קעסלען. זי האָט גענומען מיטן מיט אַ גרויסן שוואַרצן שטעקן פּראָשיקעס, פליסיקייטן, טאַבלעטקעס, גראָזן. ביי גדאַלע’ן האָט מאַטלע געבעטן, ער זאָל גלייך צוקלאַפּן קלעצער איבער די פענצטער, ווייל קיין גאָלד וועט ניט ווערן כל-זמן ד’ער קלענסטער שטראַל, זון צי לבנה שיין, כאַפּט זיך אין שטוב אַריין. מ’האָט פאַרקלאַפּט לויט מאַטלע’ס וואָרט.
אויף מאָרגן האָט מען די חופּה געשטעלט, ווי תמיד אין פיליפּאַן, פיר קלעצלעך מיט אַ לייוונט, און שוין.
בערע מיט יאַניע האָבן גוט געלעבט. אַלע זיינע יאָרן האָט זיך בערע אויסגעפיינט וואָס די ווייב איז ניט קיין רויט-האָריקע פיליפּאַנערין נאָר אַ שוואַרצחנעוודיקע שיינהייט פון אַ ווייטער שטאָט מאַלאַגאַן.
גאַנצענע טעג האָט זיך מאַטלע געפּאָרעט אַרום די דריי גרויסע קעסלען. אירע וואונדער האָט זי אַלעמערשטנס אויפגעטאָן מיט דעם אַלעמען וואָס פיליפּאַנער האָבן איר צוגעטראָגן: רינגלעך, קייטלעך, בראָנזעלעטן, ברוסט-שפּילקעס. אַלץ האָט זי צוגענומען און געהייסן אָפּנעמען אין דריי טעג אַרום.
דערזען ווי דער קופּערנער לייכטער אירער איז געוואָרן אַ גאָלדענער, דער באָבע’ס זילבערן רינגל - אויכעט גאָלד, האָט ריינע מאַטלען אַרומגענומען און איר אַ קוש געטאָן אין שטערן.
- אַ’ דאָס אַ מכשפה, זאָל אומעטום אַ פולע מכשפות זיין!
מאַטלע האָט דאָס אייגענע געמאַכט פאַר די גויים אין פיליפּאַן. פון דאַמאָלסט און ווייטער האָבן די פיליפּאַנער גויים גענומען קרייצן זיך מיט אַ מגן-דוד איבער דער ברוסט און ניט מיט קיין צלם.
דער ביי וועמען ס’איז איבער דער טיר געהאַנגען אַ בלעכענע צאַצקע האָט עס צוגעטראָגן מאַטלע’ן. אַ זילבענער טאַץ - מאַטלע’ן. אַז אַלע מיני צירונג און שמאָנצעס זיינען אין פיליפּאַן שוין געוואָרן גאָלד, האָט מען גענומען צוטראָגן די לעפלעך מיט די גאָפּלען מיט די מעסערס. אַז דאָס איז שון אַלץ געוואָרן גאָלד האָט מען גענומען ביי די פערד די אַטאָשעס מיט די פּאָדקעוועס, און זיי אַוועקגעטראָגן מאַטלע’ן. פון אַלצדינג - גאָלד.
פאַר פּורים האָט גדאַלע גענומען מיטן וואָגן אַרומפאָרן, ווי דער שטייגער זיינער איז געווען, אויסזוכן רעדער אויף אַרומצושמידן. ביים ערשטן קונד ביי וועמען ער האָט צוגענומען אַ ראָד, אַן אַלטער איד אין וואַרניאַן איז דאָס געווען, האָט ער דערזען צוויי זילבערנע לייכטער.
- גיט מיר אַוועקעט די לייכטער איירע. ביי אונדז אין פיליפּאַן ווייס מען ווי אַזוי מ’מאַכט פון זילבער גאָלד. פאַרלאָזט זיך אויף מיר, אין אַ פּאָר וואָכן אַרום, ברענג איך זיי אייך דאָ צו טראָגן, גאָלדענע און ניט קיין זילבערנע.
- ר’ גדאַלע! איך קען דאָך אייך אַ שאָק מיט יאָרן! וואו גאָלד? וואָס גאָלד?
- קענט איר דאָך גדאַלע’ן, וועל איך אייך ניט אַנטלויפן מיט די לייכטער אין היידוציטשעק! וואָס אַרט אייך, וועט ניט ווערן קיין גאָלד, האָט איר אייערע זילבערנע לייכטער. אייך ט’עס ניט קאָסטן. ס’אַ מתנה פון גדאַלע פיליפּאַנער. וואָס, איר’עט ניט געוואוסט אַז פיליפּאַן רופט מען אָנעט “די גאָלדענע שטאָט”?
ער האָט דעם אידן געבראַכט צו טראָגן אַן אַרומגעשמידטע ראָד מיט צוויי גאָלדענע לייכטער.
- ניט צום גלייבן! ניט צום גלייבן! גאָלד! אָ’ דאָס ווייס מען ווי מ’מאַכט אין פיליפּאַן? טויזנט איין נאַכט. טויזנט איין נאַכט!
גדאַלע האָט געבראַכט צו טראָגן פון איבער דער גאַנצער גובערניע רינגלעך, קייטלעך, כלים, לייכטער, בעכער. אַלץ ט’ער אַוועקגעגעבן מאַטלע’ן און פון אַלץ האָט זי געמאַכט גאָלד. פיליפּאַן ט’מען שוין געוואוסט אומעטום.
אַוועק אַ פּאָר חדשים, איז מאַטלע, שוין אַ פרוי אין די הויכע יאָרן, נאָך שבועות געשטאָרבן. אַז מ’איז די שבעה אָפּגעזעסן, האָ מען זיך אַלע געפּאָרעט מיט די דריי קעסלען. מ’האָט אָנגעצונדן פון אונטן. מ’האָט אַריינגעטאָן פּראָשיקעס מיט פליסיקייטן. מ’האָט געמישט און געמישט. ס’איז געווען אַרויס-געוואָרפן די אַרבעט. ניטאָ קיין מאַטלע, איז ניטאָ קיין גאָלד.
כאָטש מער קיין גאָלד האָט מען אין פיליפּאַן ניט געוואוסט ווי אַזוי מ’מאַכט, איז געבליבן ביי די תושבים אין יענע מקומות, די אידן אַזוי ווי די גויים, אַז פיליפּאַן איז די גאָלדענע שטאָט. | 
