|
זי איז געווען ניינצן יאָר אַלט אין 1941, אַז מען האָט די אידן אין שטעטל פאַרשפּאַרט אין געטאָ און דערנאָך דערשאָסן אין וואַלד. - דער גלח פלעגט נאָך פריער אויף איר “קוקן מיט גניבהשע אייגעלעך”. - ער לייגט פאָר איר ראַטעווען בתנאי אַז זי וועט זיך אָפּשמדן, און שטעלט איין זיין לעבן איר אויסצובאַהאַלטן גאַנצע דריי יאָר. - זי זאָגט: “אַז איך וועל אַוועקשטאַרבן זאָלט איר וועגן מיר אָנשרייבן דעם גאַנצן אמת, מיט מיין נאָמען און אַלצדינג. ביז דאַמאָלסט טאָר מען ניט וויסן ווי איך הייס און וואו איך לעב, ווייל די גאַנצע שטאָט קען מיר ווי אַן ערלעכע קריסטלעכע”
אין די פראָסטיקע טעג פון ליטווישן ווינטער, איז עס ביי אונדז נהוג, אַרומפאָרן די שטעטלעך דאָ אין דער ליטע, בכדי צו באַזוכן די איינצלנע אידישע זקנים און זקנות, וואָס לעבן זיך אויס די יאָרן ביי זיך אין דער אַמאָליקער היים. געבליבן היינט ווייניק, זייער ווייניק אידן אין די שטעטלעך. נאָך דער שחיטה פון זייערע משפּחות און פריינט, וואָס זיינען אין די מערסטע פאַלן דערשאָסן געוואָרן דורך די נאַציסטישע ליטווינער רוצחים-נאַציאָנאַליסטן אין 1941, האָבן די איינצלנע לעבן געבליבענע אידן ניט געוואָלט, פּשוט ניט געקענט, ווייטער לעבן אין אייגענעם שטעטל ווי אַן איינאיינציקער איד. האָבן דיאָ, וואָס זיינען בכלל פאַרבליבן אין מזרח אייראָפּע, באַשלאָסן זיך באַזעצן נאָך דער מלחמה אין ווילנע, קאָוונע, אָדער אַן אַנדער גרויסער שטאָט, וואו מ’האָט געקענט זיך צונויפלעבן מיט אַנדערע אידן. אין היגן לשון רופן זיי זיך “די אָנגעפאָרענע”.
איז עס אַ מין וואונדער וואָס ביי היינטיקן טאָג --- ס’עט באַלד האַלטן ביי פינף און זעכציק יאָר פון זינט דער אויסמאָרדונג פון די אידן אין דער ליטע --- זיינען בכלל געבליבן אַוועלכע ניט איז אידן אין די שטעטלעך. די וועלכע בלייבן זיינען בדרך כלל אָרעם און עלנט, נאָר ביי זיי איז עס גראַדע אַ לעבנס-זאַך אויסלעבן די יאָרן אויפן אָרט פון טאַטע-מאַמע און באָבע-זיידע, פון דור דורות.
די פאַראַנענע אידן אין די שטעטלעך זיינען על פּי רוב ווייט אַריבער די גבורות יאָרן. ווען מיר קלאַפּן אין טיר פון שטוב, ביי אַ באַקאַנטן פון לאַנגע יאָרן, איז דאָס אַלעמאָל מיט אַ ציטערניש אין האַרצן. ס’האָט ניט איינמאָל געטראָפן, אַז עס גייט אַרויס פון אַ שכנהשער טיר אַ שכן צי אַ שכנה וואָס גיט צו וויסן, אַז דער מענטש וועמען מיר זוכן, איז דאָ ניט לאַנג, פאַר קיינעם ניט געדאַכט, געשטאָרבן.
די אידיש ריידנדיקע פרוי, וועלכע מיר זיינען געגאַנגען זוכן אין אוטיאַן (היינט: אוטענאַ, אַן ערך אַכט און פופציק מייל צו צפון פון ווילנע), רופט זיך אָבער ניט מיט קיין אידישן נאָמען. זי הייסט: סטעפאַניאַ גואָדעניע און איר שטוב איז פול מיט צלמים.
אַז מיר האָבן ביי איר די וואָך אָנגעקלאַפּט אין טיר, איז ניט געווען קיין ענטפער. אַן עלטערע פרוי איז אַרויס פון אַ שכנותדיקער הילצערנער כאַטע און אַ זאָג געטאָן, אַז די וועמען מיר זוכן איז מיט אַנדערהאַלבן חודש צוריק געשטאָרבן.
פרוי סטעפאַניאַ גואָדעניע, מיט וועמען מיר האָבן זיך באַקענט מיט אַ יאָר צען צוריק, האָט אונדז ניט איינמאָל געבעטן: “איך בעט אייך: אַז איך וועל אַוועקשטאַרבן זאָלט איר וועגן מיר אָנשרייבן דעם גאַנצן אמת, מיט מיין נאָמען און אַלצדינג. ביז דאַמאָלסט טאָר מען ניט וויסן ווי איך הייס און וואו איך לעב, ווייל די גאַנצע שטאָט קען מיר ווי אַ ערלעכע קריסטלעכע.”
איז געקומען די צייט. ווי צו אַלצדינג קומט אָן די צייט. עת לשתיקה ועת לספּר.
מעשה שהיה כך היה. דאַמאָלסט, מיט העכער צען יאָר צוריק, זיינען מיר זאַלבעדריט אַרומגעפאָרן זוכנדיק די לעצטע אידן אין די שטעטלעך פון דער צפון-מזרחדיקער ליטע. דער ציל: רעקאָרדירן דעם אידישן דיאַלעקט, ווי אויך די זכרונות און שילדערונגען און פאָלקלאָר ביי זקנים וואָס האָבן זיך אויסגעהאָדעוועט פאַר דער מלחמה; זיי קומען צו הילף מיט וואָס מ’קען, און די רעקאָרדירונגען אויפהיטן אויף להבא.
אָנגעקומען אין אוטיאַן, ס’איז געווען אין אַ ווינטערדיקן טאָג ווי היינט, די אייז-ליכטעלעך זיינען אַראָפּגעהאַנגען פון די אַלע דעכער, זאָגט מען אונדז, אַז מ’האָט פאַרשפּעטיקט, אַז דער לעצטער עלטערער איד, ר’ חיים דרוסקין, איז לעצטנס געשטאָרבן. מיר זוכן אויס זיינע דריי קינדער, שרהלע, דוד און שיע. זיי דערציילן וועגן טאַטן, און מיר נעמען געזעגענען זיך מיט אוטיאַן ד’ליטא.
נאָר “עפּעס אין האַרצן” זאָגט אונדז, אַז עפּעס קען נאָך פאַראַנען זיין. מיר דרייען זיך אַרומעט אין צענטער שטאָט, און דערזעען אַ בעטלערקע וואָס שטייט ניט ווייט פונעם קלויסטער. טראַכטן מיר, אַז “פרעגן קאָסט גאָרנישט”.
פרעגן מיר ביי דער אַלטער בעטלערקע וואָס לעבן קלויסטער, צי עס לעבט נאָך ערגעצוואו אין געגנט אַן עלטערער איד. זי זאָגט, אַז דאָס וועט אונדז קאָסטן: “וואַשינגטאָן”. ס’דויערט ניט לאַנג און מיר נעמען פאַרשטיין, אַז זי וויל אַן איינציקן דאָלער (מסתמא וואָלט זי אַפילו געקענט ביי אונדז אויספּועלן “לינקאָלן” פאַר דער געוואונטשענער אינפאָרמאַציע).
נעמט זי זיך באַקלאָגן, אַז דער דאָלער איז אַלט און שמוציק. (אין דיאָ לענדער איז דאָס עד היום וואו ניט וואו וויכטיק.) נעמען מיר זוכן אַוואָס די וועלט שטייט צו טרעפן “אַ שפּאָגל-נייעם, שיינעם, ריינעם דאָלער” ווי זי פאַרלאַנגט עס.
אָפּגעצאָלט, נעמט די אַלטע און גיט לשון: “יאָ, ס’איז פאַראַן אַ אידישקע, נאָר זי איז געוואָרן אַ קריסט אין די צייטן פון קריג, און זי מיינט אַז קיינער ווייס ניט, כאַ כאַ. פאַרשטייט זיך, אַז אַלע ווייסן! אָט איז דער אַדרעס...”
נעמען מיר גלייך אויף אַן אָרט, און פאָרן צו, ניט מיט קיין זייער גרויסע האָפענונגען. ניט איינמאָל, האָט מען אונדז פאַרשפּאַרט די טיר אין פּנים אין אַזעלכע פאַלן. אַז מ’מיינט אַז “קיינער ווייס ניט”, און אָט קומען צו פאָרן אידן פון ערגעץ אַ ווייטן לאַנד, אויפוואַרפן “דאָס וואָס קיינער ווייס ניט”...
דער ערשטער וואָס קלאַפּט אין דער טיר איז אונדזער ר’ זיסקע שאַפּיראָ (אַ געבאָרענער אין איגנאַלינע אין 1918; ער איז נפטר געוואָרן אין 2003). די פרוי זאָגט אים הויך אויף אַ קול, אַז זי איז אַ ליטווינערין און ווייס ניט פון קיין אידן. דערנאָך קוקט זי זיך צו און דערזעט אונדז, נאָך צוויי ניט-פאַרבעטענע געסט, שטייען פונדערווייטנס. אונדזערע אויגן האָבן ווי ניט ווי איר מוסר מודעה געווען, אַז קיין שלעכטס וועט איר ניט צוקומען פון ריידן מיט אונדז. בעט זי אונדז אַלעמען פונדעסטוועגן אַריינקומען.
אין דער אָרעמער כאַטע זיינען די אַלע ווענט באַהאַנגען מיט צלמים און יויזלעך. לעבן איר זיצט איר מאַן, וואָס זעט אויס אַ סך עלטער פון איר. די פרוי גיט איבער, ריידנדיק אויף ליטוויש, אַז דאָס איז איר צווייטער מאַן, און ער ווייס גאָרניט, אַז זי איז “אַמאָל געווען אַ אידישע”. זי זאָגט:
“גוט וואָס איר זייט געקומען. ס’טוט מיר שוין לאַנג באַנג וואָס דער מאַן, ער איז פון יענער זייט ליטע, ביים ים, און ווייס גאָרניט פון מיין אַמאָליקן לעבן.”
דער מאַן ווערט דערוויילע אַזוי ריכטיק אין כעס, וואָס זי האָט אים ניט דערציילט איר אמתע ביאָגראַפיע, נאָר ער האַלט זיך איין. עס זיינען פאָרט פאַראַן געסט אין שטוב.
מיר נעמען פרעגן זי צי זי קען נאָך ריידן אויף אידיש.
“איך אַנטשולדיק זיך זייער”, זאָגט זי אויף ליטוויש, “נאָר ווער קען געדענקען נאָך אַזויפל יאָר?”
זי דערציילט פון איר לעבן. און אינמיטן דערציילן, טרעפט ביי איר עפּעס אַ מין איבערבראָך, זי טוט זיך אַליין אַ פּאַטש אין פּנים מיט דער דלאָניע, טוט אַ זאָג: “אוי!” און הייבט אָן ריידן אויף אַ היימישן אידיש פון אַמאָליקע יאָרן, אַ אידיש וואָס איז אויפגעהיט ביי איר אין קאָפּ ווי אַן אַרכעאָלאָגישער אוצר פון לאַנג פאַרפאַלענע יאָרן.
“מאַלע וואָס מ’רופט מיר היינט אָנעט סטעפאַניאַ גואָדעניע. געבאָרן בין איך ניט דאָ, נאָר אין שטעטל אַבאָלניק, אויף ליטוויש רופט זי זיך, די שטעטל: וואַבאַלנינקאַס, אַ פינף און ניינציק קילאָמעטער פון שאַוול. און אויף אַן אמת האָב אין יונגערהייט געהייסן ניט אַנדערש: פייגיטשקע יאָפע. די מאַמע פלעגט דערציילן, אַז דער טאַטע שטאַמט פון אַן אַמאָליקן גרויסן רב, פון איינעם אַ מרדכי יפה.”
זי זעט ווי מיר בלייבן נשתומם פון די רייד. שיער ניט פאַרגליווערט. אונדז דאַכט, אַז דאָ גייט די רייד, ניט מער און ניט ווייניקער, וועגן גאון ר’ מרדכי יפה --- דער “לבוש” (ער האָט געלעבט בערך פון 1535 ביז 1612).
זי נעמט דערציילן ווייטער. “אַז איך בין געווען אַ יאָר צוועלף-דרייצן האָב איך באַמערקט אַז דער שטעטלשער גלח פלעגט אויף מיר קוקן מיט גנבהשע אייגעלעך. ער פלעגט מיר דערלאַנגען אַ צוקערקע אין האַנט אַריין.
“מיר איז געווען ניינצן יאָר אַז די דייטשן זיינען אַריין, אין איין און פערציקסטן יאָר. דער גלח איז געווען אַ הייליקער מענטש, ער האָט פּרובירט ראַטעווען די אידן דורך באַפּטיזם, האַלטנדיק אַז דאַמאָלסט וועט מען ניט שיסן. ער האָט זיי אַפילו געזאָגט, אַז ווען ס’עט ווערן שטיל, וועלן זיי ווייטער קענען ווערן צוריק אידן אָפענערהייט און שוין.”
עס גייט אַדורך אַ לאַנגע שטילשווייגעניש. מיר זעען אַז דאָס איז איר אַלץ שרעקלעך שווער. דער מאַן, וואָס שטוינט אַז זיין “כשרע קריסטלעכע פרוי” איז געווען אַ אידישקע און רעדט אויף אידיש, גייט שטילערהייט אַרויס אין צווייטן צימער.
זי נעמט דערציילן ווייטער. “אין אַ געוויסן מאָמענט, האָט דער גלח, קירליס איז געווען זיין נאָמען, דערזען, אַז די פאַשיסטן האָבן נאָר כלומרשט געשענקט די צעשמדטע. אַז מ’נאַרט זיי אָפּעט, און מ’וועט אויך זיי אינגיכן שיסן. דאַמאָלסט האָט ער מיר אויסגעזוכט אין געטאָ, וואָס זיי האָבן ביי אונדז געמאַכט אין אַבאָלניק, און מיר פאַרזיכערט, אַז אויב איך וועל זיך טויפן וועט ער מיר אַליין אויסבאַהאַלטן אין קלויסטער און איך וועל בלייבן לעבן.
“איך בין מיט אים געגאַנגען אין קלויסטער און איך האָב זיך געטויפט, און אים געשוואָרן, אַז איך וועל אייביק גלייבן אין יעזוסן. אָבער ס’איז קיין עטלעכע שעה ניט אַדורך און איך האָב אָנגעהויבן וויינען, וואָס מיינע עלטערן געפינען זיך נאָך אין געטאָ און מ’גייט זיי שיסן. האָט דער גוטער גלח געזאָגט, אַז ער וועט אויך זיי אויסבאַהאַלטן אויב זיי וועלן זיך טויפן.
ער האָט יענע נאַכט געמאַכט, אַז איך זאָל אַריין ווידער אין געטאָ און פרעגן ביי טאַטע-מאַמע. איר געדאַרפט געדענקן אַז ווען די דייטשן, אָדער די ליטווינער פאַשיסטן וואָלטן עפּעס זיך דערוואוסט דערוועגן, וואָלט ער געהאַט ביי זיי אַן ערגערן טויט ווי די אידן. אַן אַנדער גלח דאָ ניט ווייט האָבן די דייטשן צעריסן אין צווייען, שלעפּנדיק מיט צוויי פערד זיין געבונדענעם קערפּער פון ביידע זייטן, עס זאָל קיינעם ניט איינפאַלן פּרובירן אָפּראַטעווען אַ אידן.
“אַריין אין געטאָ ביינאַכט. האָט די מאַמע געזאָגט: ‘דו גיי, מיין קינד. מיר וועלן דאָ בלייבן, און מיר וועלן זיך טרעפן אויף יענע וועלט.’
“האָט מען דערשאָסן די עלטערן מיט אַלע אידן. נאָך דער מלחמה האָב איך חתונה געהאַט מיט אַ ליטווינער. דער ערשטער מאַן איז ביי מיר געשטאָרבן. און דערנאָך האָב איך חתונה געהאַט מיט אָטאָ דעם ערל. ער קען אַלע טיפלעס אין געגנט!”
שעהן לאַנג האָט די אַמאָליקע פייגיטשקע יאָפע זיך צערעדט אויף אידיש, געוויינט, דערציילט.
אַז מיר האָבן זיך געזעגנט, האָט זי שטילערהייט אַ זאָג געטאָן:
“איך בין געווען אַ נאַרישע. די מאַמע איז געווען אַ קלוגע. איך האָב געדאַרפט מיט איר בלייבן און מיר וואָלטן אינאיינעם געשטאָרבן.”
נאָכן אומקערן זיך אַהיים האָבן מיר נאָכגעקוקט וועגן אַבאָלניק, און וועגן דער טראַגישער געשיכטע פון אַבאָלניק (וואָס ווערט אויך גערופן: וואַבאָלניק) אין משך פון די מלחמה יאָרן.
אין דער וואונדערלעכע ענציקלאָפּעדיע, “אידישע שטעט, שטעטלעך און דאָרפישע ישובים אין ליטע” (נ.י. 1991), גיט איבער דער מחבר, דער זעלטענער געלערנטער און פאָרשער בערל כהן ז”ל, אַז פאַרן חורבן האָבן אין אַבאָלניק געלעבט אַן ערך פיר הונדערט אידן.
אין דעם גרויסן יזכור-בוך “ליטע: בוך איינס” (נ.י. 1951), האָט בערל כהן (שרייבנדיק אונטערן נאָמען: ב. ריינוס), אָט ווי אַזוי באַשריבן דעם חורבן אין אָטאָ דעם אידישן שטעטל:
“מיט די אידן פון וואַבאָלניק האָט פּאַסירט אַן אויסטערלישער --- אויב טאַקע ניט דער איינציקער --- פאַל אין ליטע: איבער פערציק אידן פון וואַבאָלניק האָבן זיך געשמדט, האָפנדיק צו ראַטעווען זיך אויף אַזאַ אופן פון די הענט פון די דייטשיש-ליטווינער רוצחים. די אידן, וועלכע האָבן זיך אַנטשלאָסן אויפן דאָזיקן שרעקלעכן שריט [...] האָבן געהאַט לאַנגע און שווערע ישוב-הדעתן. מען האָט געפּרואווט אויסגעפינען אַ היתר ביים רמב”ם און ביי אַנדערע גאונים. איינער האָט אַ צווייטן געפּרואווט איינטענהן, אַז מ’גייט נאָר לפּנים וועגן בייטן די אמונה ‘עד יעבר זעם’ --- און דערנאָך וועט מען ווידער ווערן אידן. [...] ס’דאַרף דאָ באַצייכנט ווערן, אַז דער גלח פון וואַבאָלניק, וואָס האָט דורכגעפירט די ‘טבילה’ פון די אידן האָט גוט געוואוסט, אַז דער שמד איז נאָר פון צייטווייליקן כאַראַקטער. ער אַליין האָט פאַר די אידן אונטערגעשטראָכן, אַז ער וויל דאָ ניט ‘פאַנגען קיין נשמות’ נאָר געעצהט זיי זיך צו שמדן, כדי זיך צו ראַטעווען אויף אַזאַ אופן פון טויט.”
איז וואָס איז געווען דער גורל פון די אָפּגעשמדטע אידן?
“אַ געוויסע צייט זיינען זיי געהאַלטן געוואָרן באַזונדער און ס’האָט זיך געדוכט, אַז דער שמד וועט זיי אפשר ראַטעווען דאָס לעבן. אין לעצטן מאָמענט זיינען זיי אָבער אויסגעפירט געוואָרן מיט אַלע אַנדערע אידן צו דער שחיטה.”
(פון: ב. ריינוס, “אויסראָט פון די אידן פון פּאָסוואַל און פון דערבייאיקע שטעטלעך” אין מ. סודאַרסקי, א. קאַצענעלענבאָגן, י. קיסין, רעד., “ליטע. בוך איינס”, נ.י. 1951, זז. 1859 - 1862).
ווי ס’ווערט איבערגעגעבן, איז אַ פיר אָדער פינף אידן געלונגען אַנטלויפן פון דער שחיטה אין זיידעקאַנער וואַלד, דעם 27טן אויגוסט 1941, נאָר פון די משומדים האָט דער גלח קיין איינעם ניט געראַטעוועט.
ווייזט אויס, אַז דער גלח האָט פונדעסטוועגן איין אידיש-קינד פאָרט ביי זיך אויסבאַהאַלטן, גאַנצע דריי יאָר: פייגיטשקע יאָפע. די טאָכטער פון די קדושים: ר’ פּרץ יאָפע פון פּומפּיאַן און מרת מערע פון אַבאָבלניק, הי”ד.
איר שמד איז אָבער גאָרניט געווען קיין “צייטווייליקער”.
איצטער איז זי שוין אויך ניטאָ.
טוט דאָ אַ קוועטש, זייט אַזוי גוט, און אַבאָנירט דעם "אַלגעמיינעם זשורנאַל". | 
