אַן איגרתל פון ווילנע...
“מיר האָבן קיינמאָל ניט גערודפט קיין אידן, מיר האָבן קיינעם ניט גערודפט, און מיר שיקן ניט קיין מיסיאָנערן עמעצן אין עפּעס איינצוריידן, מיר זיינען די טאָלעראַנטסטע מענטשן אין דער וועלט”, פאַרזיכערט דער הויפּט גייסטלעכער פון די פּאַגאַנער אין דער ליטע. - אַ אידישע מאַמע דערפרייט זיך, אַז דער זון האָט חתונה מיט אַ “פּאַגאַנערקע” אָנשטאָט מיט אַ קריסטין. - דער בחור גופא דערציילט די מעשה אַ ביסל אַנדערש
אַ געוויסע אידישע פרוי אין ווילנע איז געקומען צו אונדז מיט אַ געוויין, מיט עטלעכע יאָר צוריק, אַלמאַי איר עלטסטער זון האָט חתונה געהאַט פאַר אַ קריסטלעכער מיידל. זי האָט זיך געקלאָגט: “וויי איז צו אונדזערע יאָרן! אין די אַלע יאָרן פון סאָוועטנפאַרבאַנד איז ניט געווען קיין שום מעגלעכקייט צו זיין ריכטיקע אידן, איז וואָס האָבן מיר שוין געקענט לערנען מיט אונדזערע קינדער? איצטער וועט דער זון מיינער אינגאַנצן פאַרגויאישט ווערן ביי איר משפּחה, זיי זיינען אַלע גלייביקע קריסטן”.
די פרוי, וועלכע מיר האָבן פון זינט דעמאָלט ניט געזען, איז אָקערשט ווידער אַריין צו אונדז, דאָסמאָל מיט אַ לייכטערן געמיט און אַ ליכטיקערן פּנים. זי זאָגט: “כאַ וואָלט דער צווייטער זון ביי מיר חתונה געהאַט פאַר אַ אידישקע. נאָר אַזאַ גויאישקער מזל איז מיר שוין ניט באַשערט. ער האָט איצטער כאָטש חתונה געהאַט מיט אַ פּאַגאַנערקע, פון די ליטווינער-פּאַגאַנער, וועט ער כאָטש ניט פאַרגויאישט ווערן!”
אַ ליטוואַק איז דאָך אַ ליטוואַק ווייל ער מוז דאָך “דערגיין די זאַך”. באַשליסן מיר צו פּרובירן דערגיין אַ טאָלק וואָס דאָ טוט זיך.
*
צום אַלעמערשטן איז אָבער נייטיק אַ שטיקל הקדמה צו דער פּרשה, און דער לייענער וועט דאָך מוחל זיין, אַז מיט אַן הקדמה איז מען צופיל מאריך; מה-דאָך, מ’קען דאָך סיי ווי אַריבערשפּרינגען ביז צום סוף...
פון אונדזער תנ”ך ווייסן מיר פון ניט ווייניק שונאים פון אידישן פאָלק און פונעם גלויבן אינעם רבונו של עולם. נאָר מיר ווייסן אויך פון רות המואביה, פון וועמען עס שטאַמט אָפּ דוד המלך און מלכות בית דוד, ביז אין סוף פון די דורות.
און מיר ווייסן פון כורש דעם מלך פון פּערסיע, וועגן וועלכן ס’שטייט געשריבן: “כה אמר כורש מלך פּרס: כל ממלכות הארץ נתן לי ה’ אלקי השמים והוא פקד עלי לבנות לו בית בירושלים אשר ביהודה מי בכם מכל עמו ה’ אלקיו עמו ויעל” (דברי הימים ב,’ לז: כג), וואָס יהואש פאַרטייטשט: “אַזוי האָט געזאָגט כורש דער מלך פון פּרס: אַלע קיניגרייכן פון דער ערד האָט מיר געגעבן ה’ דער גאָט פון די הימלען; און ער האָט מיר באַפוילן אים צו בויען אַ הויז אין ירושלים וואָס אין יהודה; ווער איז דאָ צווישן אייך פון זיין גאַנצן פאָלק, זאָל ה’ זיין גאָט זיין מיט אים, און זאָל ער אַרויפגיין”.
מיט אָט די פּראַכטפולע ווערטער שליסט זיך דער תנ”ך.
קיינער נאַרט זיך ניט, אַז כורש איז געווען אַ איד וואָס האָט “געגלייבט נאָר און בלויז אינעם רבונו של עולם” און ניט (בשעת מעשה אויך) אין אַנדערע געטער און עבודה-זרות. פאַרקערט, ער איז געווען אַ גרויסער מלך ביי די אומות העולם וואָס האָט אויסגעפירט דעם אייבערשטנס רצון און מיט זיין מאַכט געגעבן די גולי יהודה די מעגלעכקייט זיך אומקערן אין ארץ ישראל און ווידער אויפבויען דעם בית המקדש.
ביי אונדז אידן, זיינען פונדעסטוועגן פאַראַן אין אונדזערע ספרים און תפילות ניט ווייניק קללות און זאָגענישן אַקעגן פאַרשיידענע “מינים”, עובדי עכו”ם (עבודת כוכבים ומזלות), עשוס און אדומס...
ניט איינמאָל קומט אויס, אין די יאָרהונדערטער וואָס נאָך חורבן בית שני, אַז “די אמתע רייד” גייט ניט אַקעגן די וואָס גלייבן אין דער זון און אין דער לבנה און אין ביימער און האַנט-געמאַכטע געטשקעס, נאָר אינעם קריסטנטום, אינעם גלויבן אין “אותו האיש”. ניט ווייל דער איד איז אומטאָלעראַנט צו אַנדערע פעלקער וואָס האָבן זייערע גלויבנס, נאָר פּונקט פאַרקערט: צוליב די מערדערישע, אכרזיותדיקע רדיפות וואָס דער קריסטנטום האָט אויסגעפירט קעגן דעם שוואַכן אידישן מיעוט.
אין דער גמרא איז דאָ ניט איינמאָל אַן אָנצוהערעניש וועגן די אַנדערע גלויבנס און בתוכם דעם קריסטנטום. און אַ סך מראה-מקומות ברענגט אַראָפּ אונדזער רעדאַקטאָר, יוסף יצחק יעקבסאָן, אין דער אויסערגעוויינלעכער און רייך-דאָקומענטירטער אַרבעט, “אותו האיש אין דער ליטעראַטור פון חז”ל” (אינעם “זשורנאַל” פון כ”ט כסלו \ דעם 30טן דעצעמבער 2005, ז. 11 ).
ס’קען גריילעך זיין, אַז אין גאַנג פון דער אידישער געשיכטע וואַקסט אויס די שטילע הנחה, אַז “ריכטיקע עובדי עבודה זרה” (פּאַגאַנער), וועלכע טשעפּענען ניט קיין אידן, זיינען גאָרניט אין דער בחינה פון קריסטנטום וואָס האָט אויף אַזוי לאַנג גערודפט דעם אידן מיט קלאַגן, באַשולדיקונגען, רדיפות, גירושים און רציחות, אַלצדינג בשעתן אַרבעטן אין-לשער אַז דער איד זאָל אַליין ווערן אַ קריסט. הייסט דאָס, אַז די סכנה פון עבודת אלילים איז אין גאַנג פון דער צייט געפאַלן בשעת ווען די נייע כמו-מאָנאָטעאיסטישע רעליגיע וואָס האָט איינגענומען היפּשע שטחים פון דער וועלט האָט מיט זיך שוין איינמאָל פאָרגעשטעלט מיט זיך סכנת מות. די איבעראַנדערשונג אינעם טייטש פון וואָרט “צלם” איז אַ סימן מובהק פונעם איבערגאַנג (ס’איז אויך שייך ביי אַזעלכע ווערטער ווי “אדום”, “עשו”, און נאָך).
נאָכמער: די אומטאָלעראַנץ פון קריסטלעכע אויטאָריטעטן אין די לענדער וואו אידן האָבן געוואוינט און אַרויסגעלאָזן ספרי הלכה, פּירושים, הגהות, שאלות ותשובות וכדומה --- דיאָ אומטאָלעראַנץ האָט גורם געווען, אַז מ’האָט גאָר ניט געקענט שרייבן וועגן קריסטנסטום אָפענערהייט. איז דער גאַנצער וואָקאַבולאַר פון אַמאָליקע עובדי עבודה זרה געוואָרן אַ מין “לשון סגי נהור” אויפן קריסטנטום. היינט וויפל מאָל איז מען געווען געצוואונגען צוצוגעבן אַן הערה, אַז דאָ מיינט מען חלילה ניט די (קריסטלעכע) שכנים, נאָר פאַרשטייט זיך, די באַדינער פון שטיינער און ביינער פון טויזנטער יאָרן צוריק...
ס’האָט אַ סך קריסטלעכע דענקער און פירער אין משך פון כמעט צוויי טויזנט יאָר שטאַרק געשטערט וואָס עס זיינען דאָ אידן אויף דער וועלט, וועלכע היטן די תורה און נעמען בשום אופן ניט אָן דעם קריסטלעכן גלויבן. צי מען האָט “אינוועסטירט” אין מיסיאָנערן אויף צו כאַפּן (”ראַטעווען”, ווי זיי רופן עס אָן) אידישע נשמות, צי מען האָט גענומען שחט’ן אידישע באַפעלקערונגען צוליב זייער אמונה, צי זיי “בלויז” מגרש געווען, איז עס אַלץ אַ סימן פון דער אומטאָלעראַנץ פונעם קלאַסישן קריסטנטום, ווען דיאָ מעכטיקע רעליגיע איז געשטאַנען ביי דער מאַכט. און זי איז שוין איינמאָל געשטאַנען ביי דער מאַכט. (זאָל דאָס אַלץ ניט דערמאָנט ווערן אָן דעם געהעריקן שבח פאַר די אַלע מאָדערנע “קריסטלעך-דאָמינאַנטע” דעמאָקראַטישע לענדער וואו ס’הערשט אַ פולשטענדיקע רואיקייט און טאָלעראַנץ לגבי אידן און דעם אידישן גלויבן, דאָס איז דאָך אָבער אַלצדינג אויף גאָר אַן אַנדער איגרתל.)
און פונדערפון שפּרינגען מיר אַריבער אין אייראָפּע אַריין. סיי אין גאַנג פון די אַלע שחיטות אין מיטלעלטערלעכן דייטשלאַנד (בתוכם גזירות תתנ”ו -- די קרייצפאָרן פון 1096 און ווייטער), סיי אין גירוש ספרד, איז די מערדערישע אומטאָלעראַנץ (און דעריין: די אוממענטשלעכקייט) פונעם גרעסטן טייל פון דער קריסטלעכער אָנפירערשאַפט געווען און פאַרבליבן אַ שאַנד-פלעק ניט אָפּצומעקן, אין דער געשיכטע פון דער מערבדיקער ציוויליזאַציע.
ס’איז אָבער אַ באַוואוסטע זאַך, אַז אין משך פון הונדערטער יאָרן האָבן אידן געפונען אַ מקום מקלט אין פּוילן און ליטע, דאָס הייסט אין די גרויסע מלוכות פון מזרח אייראָפּע. פאַרוואָס? קיצור של דבר, צוליב דער רעלאַטיווער טאָלעראַנץ פון עובדי עבודה זרה, פון פעלקער ביי וועמען די אוראַלטע גלויבנס אין אַ סך געטער און גייסטער איז נאָך געווען זייער שטאַרק, ביי וועמען דער קריסטנטום און זיין קלאַסישער אידן-האַס איז נאָך ניט אַריינגעדרונגען, אָדער איז שוואַך און הדרגה-ווייז איינגעפלאַנצט געוואָרן אין די נשמות פון דער באַפעלקערונג.
אין פּוילן האָט אַ מלך אָנגענומען דעם קריסטנטום ערשט אין יאָר 966. ס’האָט געדויערט הונדערטער יאָרן ביז וואַנעט דער “מערבדיקער שטייגער” פון קריסטנטום האָט זיך באמת פאַרוואָרצלט ביי דער באַפעלקערונג. אין 1264 האָט דער פּרינץ באָלעסלאַוו דער פינפטער אַרויסגעלאָזן זיין כרוז פון די בירגערלעכע רעכט, וואָס דער מלך קאַזימיר דער דריטער האָט אין פערצעטן יאָרהונדערט פאַרברייטערט און פאַרשפּרייט איבער גאַנץ פּוילן.
און אינעם גרויס-פירשטנטום פון ליטע (וואָס איז געווען אָן אַ שיעור גרעסער איידער די היינטיקע ליטע, וועלכע נעמט אַריין נאָר דעם מערבדיקסטן שטח פון יענער מלוכה), האָט דער גרויס-פירשט געדימין, וועלכער האָט געגרינדעט די שטאָט ווילנע אין 1323, גאָר אַהיימגעשיקט “מיט ליידיקע הענט” די שלוחים פונעם רוימישן פּויפּסט, וועלכע זיינען געקומען קיין ווילנע (אין 3142 ) בכדי אים מאַכן פאַר אַ קריסט.
דער גרויס-פירשט וויטאָלד, וועלכער האָט “אָפיציעל אָנגענומען” (צוליב פּאָליטישע סיבות) די קריסטלעכע רעליגיע אין 1387 איז פונדעסטוועגן געבליבן אין זיין אויפירונג אַ “טאָלעראַנטער פּאַגאַנער”. אין משך פון לאַנגע דורות האָט מען אים ביי אידן טאַקע פאַרגעדענקט מיטן בכבודיקן נאָמען: “דער ליטווישער כורש”, צוליב זיינע כרוזים וואָס האָבן פאַרגאַראַנטירט די רעכט פון די אידן וואָס באַזעצן זיך אין זיין גרויס-פירשטנטום. דיאָ כרוזים, אין 1388 פאַר די אידן פון בריסק ד’ליטא, און אין 1389 פאַר די אידן אין גראָדנע, זיינען אויף אייביק פאַרבליבן דאָקומענטן פון מענטשלעכער טאָלעראַנץ און גוטסקייט.
אינעם גראָדנער כרוז שרייבט זיך, אַז אידן מעגן וואוינען אומעטום, מעגן קויפן לאַנד און הייזער, מעגן גלייבן אין וואָס זיי ווילן נאָר, און אַז זיי האָבן די זעלביקע רעכט און אחריותן, פּונקט ווי ביי אַלע אַנדערע בירגער. דאָס איז אַ מערקווערדיקער דאָקומענט פאַר יענער תקופה.
אַזוינס וועט מען אומזיסט זוכן אין די “ריכטיקע” (מערבדיקע) קריסטלעכע לענדער פונעם מיטלעלטער, וואו די רעליגיעזע שנאה צום אידן איז שוין דור דורות געווען אַן איינגעפלאַנצטע. און אין פּוילן און ליטע איז עס הדרגה-ווייז אויך איינגעפלאַנצט געוואָרן מיט דער איינוואָרצלונג פונעם קריסטנטום און זיינע “קלאַגן” קעגן דעם אידן, וואָס שטאַמען אַזש פונעם “נייעם טעסטאַמענט”, דאָס הייסט פון סאַמע הייליקסטן בוך פון אָטאָ דער רעליגיע.
וואָס איז אָבער געוואָרן פון דעם גאָר קליינעם מיעוט ליטווינער, וועלכע האָבן קיינמאָל ניט אָנגענומען דעם קריסטנטום, און דינען עד היום די פאַרשיידענע געטער פון דונער און פון פייער, פון ווינטער און פון זומער, פון דער זון און פון דער לבנה?
אַז אונדזער אידישע באַקאַנטע איז אַריין מוסר מודעה זיין, אַז איר זון האָט “כאָטש” חתונה געהאַט מיט אַ פּאַגאַנערקע און ניט מיט קיין קריסטין, האָבן מיר ראשית חכמה אויסגעזוכט איר תכשיטל גופא.
זאָגט אונדז אָבער דער נייער באַלעבעסל: “איך וועל מיט אייך גערן ריידן, נאָר איך בעט אייך, אַז פריער זאָלט איר זיך אַריינכאַפּן צום הויפּט פון די פּאַגאַנער, ווייל ער וועט אייך בעסער געבן צו פאַרשטיין די זאַך”.
גייען מיר אַריין כאַפּן אַ שמועס מיטן “כהן גדול”, מ’שטיינס געזאָגט, ביי די פּאַגאַנער. ער הייסט יאָנאַס טרינקונאַס, אַ סימפּאַטישער פריילעכער מענטש, וועלכער לעבט אין אַ דירה וואו די ווענט זיינען באַדעקט מיט ביכער. די הויפּט “גלחטע”, אַזוי צו זאָגן, איז זיין פרוי, איניע טרינקוניענע.
ער ווייס, אַז אַ אידן זאָגט מען “שלום עליכם” אַז מ’גיט די האַנט. זיינע ערשטע ווערטער:
“מיר האָבן קיינמאָל ניט גערודפט קיין אידן, מיר האָבן קיינעם ניט גערודפט, און מיר שיקן ניט קיין מיסיאָנערן עמעצן אין עפּעס איינצוריידן, מיר זיינען די טאָלעראַנטסטע מענטשן אין דער וועלט”, פאַרזיכערט ער.
ער דערציילט ווייטער: “אונדז האָבן די קריסטן אויך אונטערגעדריקט און גערודפט אין משך פון הונדערטער יאָרן. מיר זיינען מיט אידן אין איין טינטער.”
איז אין וואָס גלייבן זיי?
“מיר גלייבן וואָס די אַמאָליקע מענטשהייט האָט געגלייבט, סיי אין אינדיע און סיי אין כינע און סיי דאָ אין אייראָפּע, אַז עס זיינען פאַראַן אויף דער וועלט אַ סך גייסטיקע כוחות וואָס זיינען העכער פון דעם מענטשן. און אַז די גרויסע רעליגיעס גלייבן אַז ס’איז פאַראַן אַן איינאיינציקער כח, שטערט דאָס אונדז אַבסאָלוט גאָרניט, זאָל יעדער גלייבן וואָס ער וויל, דער עיקר, מ’זאָל קיינעם ניט קיין שלעכטס טאָן צוליב זיין גלויבן.”
דערנאָך נעמט ער דערציילן פון “פּערקונאַס”, וועלכער מאַכט פייער, וועגן “ווילניאַס” וואָס פאַרטיידיקט די מתים, וועגן “סאַולע”, די פרויאישע געטלעכקייט וואָס מאַכט אַז די זון זאָל שיינען, וועגן נאָך אַ פרויאישער געטלעכקייט “גאַביאַ” וואָס מאַכט פייער, און נאָך ווייטער אַן אַנדערע, “לאַימאַ”, וואָס האָט אַ שליטה איבערן גורל פון מענטשן. און נאָך און נאָך, אַ מעשה אָן אַ סוף.
זיי דערציילן וועגן זייערע צערמאָניעס, אין וועלכע זיי דינען אַיעטוועדער געטלעכקייט באַזונדער, מיט געזאַנג און מיט טענץ און מיט סימבאָלישע קרבנות פון קערנדלעך און פון וויין אויף אַ מין מזבח. אין אַ סך פאַלן, זיינען די “הייליקע טעג”, אַזוי ווי ביי אַ סך אַנדערע רעליגיעס, אויך צערעמאָניעס פון די פיר סעזאָנען, מיט אַ סך ליבשאַפט פאַר דער נאַטור.
בלייבן בלייבט נאָר, טרעפן זיך מיטן אידישן יונגנמאַן, וועלכער האָט חתונה געהאַט פאַר אַ “פּאַגאַנערקע”.
זאָגט ער אונדז:
“איך ביך דאָך אַ איד און איך בלייב אַ איד. מיר זיינען ניט קיין פרומע אין מיין משפּחה. מיר זיינען אָבער שטאָלץ מיט דעם וואָס מיר זיינען אידן. מיין פרוי שטאַמט פאַרשטייט זיך פון אַ קריסטלעכער משפּחה. ניט זי האָט געוואָלט וויי טאָן איר משפּחה, ניט איך האָב געוואָלט וויי טאָן מיינע עלטערן, איז זי געוואָרן אַ פּאַגאַנערקע, און מיר האָבן באַשלאָסן מאַכן אַ פּאַגאַנישע חתונה. אַזוי האָבן געטאָן אַ צאָל אידישע חברים מיינע, וואָס ווילן ניט אַוועק צו אַ גלח חלילה.”
וואָס פאַר אַ חתונה איז דאָס געווען?
“ווי ביי די פּאַגאַנער, מיט לידער צו דער נאַטור און מיטן מקריב זיין קערנדלעך פון פלאַנצן אויפן מזבח און מיט געזאַנג. אַלע האָבן דאָך ליב די נאַטור, וואָס איז דאָך אַזוי שיין! נאָר וואָס, איך האָב חברים פון ישראל וואָס זיינען געקומען לכבוד דער שמחה. אַז יענע צערעמאָניע האָט זיך געענדיקט, זיינען מיר אַוועק פאַרברענגען אין שטוב. דאָרטן האָב איך מיין פרוי אָנגעטאָן אַ רינגל און געזאָגט: ‘הרי את’ ווי די חברים פון ישראל האָבן מיט מיר געלערנט, כאָטש זי איז ניט קיין אידישע. ווער ווייס, אפשר וועלן מיר אַוועקפאָרן אין ארץ ישראל, און זי וועט נאָך ווערן אַ אידישע. דעמאָלט קענט איר דרוקן מיין נאָמען מיטן בילד. דערוויילע, זאָל עס אַלץ בלייבן אָט אַזוי אָ.” די פּאַגאַנער, וועלכע האָבן געשפּילט אַזאַ וויכטיקע ראָלע אין דער אידישער געשיכטע אין מיטלעלטער דאָ אין דער ליטע, שפּילן עד היום אַ שטיקל ראָלע ביי אַ קליינער צאָל יונגע אידן. ווייזט זיך אָבער אַרויס, אַז אונדזער אידישער בחור איז גאָרניט אַזאַ גרויסער פּאַגאַנער... | 
