פון וואַנעט שטאַמט “דער פרומער אידישיזם”? [צווייטער אַרטיקל]
אַן איגרתל פון ווילנע...
אַ באַזונדער געפיל פון עקל איז די “בערלינער משכילים” (נעבעך!) באַפאַלן, אַז מ’האָט געהאַט צו טאָן מיט דער אידישער שפּראַך. די זעלבסט-בושה לגבי אידיש האָבן די בערלינער איבערגענומען דירעקט פון די רייד פון דייטשישע אַנטיסעמיטן וועלכע האָבן געפּריידיקט אַז דאָס לשון פון די אידן איז אַ באַרבאַרישער “קוידערוועלש” וואָס דער איד נוצט אויס ווי אַ סודותדיקע שפּראַך, בכדי אָפּצונאַרן דעם קריסט
(המשך פון פאַראַכטאָגן)
דאָ וואו ס’קומט ערגיץ אויף, אויף אונדזער וועלטל, אַ נייע “באַוועגונג”, איז עס שיער ניט תמיד אַ צווייאיקער יש.
אַלעמערשטנס, שטעלט מען זיך אַרויסעט אַקעגן עפּעס אַ פאַראַנענקייט, וואָס מ’האַלט אַז ס’איז ניט כדבעי. מען פּראָטעסטירט און מען דריקט אויס התנגדות.
און בעת מעשה, לפּחות ביי די מערסטע ערנסטע באַוועגונגען אין דער וועלט געשיכטע, שטעלט מען זיך איינעט לטובת אַ פּאָזיטיווער וויזיע, אַ טעאָריע, אַ לעבנסשטייגער, אַן אידייע אָדער אַ קאָמפּלעקס אידייען, וואָס מ’זעט דעריין אַ זאַך וואָס איז לטובה, בפירוש אַ נייטיקייט, וואָס מען איז גרייט פאַרדערפאַר צו קעמפן.
אין שפּעטן אַכצעטן יאָהונדערט איז כידוע אויפגעקומען די “בערלינער השכלה” מיט משה מענדעלסאָן (”דער דעסויער”) בראש. “די בערלינער” האָבן געהאַלטן, אַז דער טראַדיציאָנעלער אשכנזישער איד, וואָס סטאַרעט זיך אָפּהיטן אַלצדינג לויט דער טראַדיציע, און וואָס האָט זיין (אָדער איר) אייגנאַרטיקן אויסזען, לשון, הילוך און שטייגער לעבן, שטעלט מיט זיך פאָר גאָר אַ “שאַנדע פאַר די גוים”. אַז מען דאַרף דעם אידן איבערמאַכן (לויט דער באוואוסטער לאָזונג) אין אַ: “דייטש פון מאָזאַאישן גלויבן”.
אַ באַזונדער געפיל פון עקל איז די “בערלינער משכילים” (נעבעך!) באַפאַלן, אַז מ’האָט געהאַט צו טאָן מיט דער אידישער שפּראַך. די זעלבסט-בושה לגבי אידיש האָבן די בערלינער איבערגענומען דירעקט פון די רייד פון דייטשישע אַנטיסעמיטן וועלכע האָבן ווידעראַמאָל און אָבעראַמאָל געפּריידיקט (בפרט אין אַכצענטן יאָרהונדערט) אַז דאָס לשון פון די אידן איז אַ באַרבאַרישער “קוידערוועלש” וואָס דער איד נוצט אויס ווי אַ סודותדיקע שפּראַך, בכדי אָפּצונאַרן דעם קריסט.
משה מענדעלסאָן אַליין האָט אין 1782 געשריבן (אויף דייטש) אַז “דער זשאַרגאָן האָט אַ סך בייגעטראָגן צו דער אוממאָראַלישקייט פון פּשוטע אידן”. זיין נאָכפאָלגער דוד פרידלענדער האָט אין 1788 געשריבן אויף אַ מאָדנעם דייטש מיט אידישע אותיות, אַז “דאס אונטער אונס איבליכי יידיש-דייטש (...) מיססי גאנץ אבגשאפט (...) ווערדן”.
דעם טערמין “זשאַרגאָן”, וואָס איז אַריבער אין דייטש פון פראַנצייזיש, האָבן די משכילים אויך איבערגענומען דירעקט פון די רייד און כתבים פון די דייטשישע אַנטיסעמיטן וואָס איז נוגע דער אידישער שפּראַך.
לגבי דעם ענין לשון, איז אין דייטשלאַנד גופא געווען ווייניק התנגדות מצד אַוועלכער ניט איז טראַדיציאָנעלער אידישער גרופּע, אויף אַזוי ווייט האָט געהאַלטן מיט דער אַסימילאַציע פון אידן צום דייטשישן אַרום.
און פאַרקערט אין מזרח אייראָפּע, אין די לענדער וואָס זיינען שפּעטער-צו אַריין אינעם תחום המושב (אוקראַינע, ליטע, פּוילן), און אין די געננטן פון גאַליציע וואו די אידן זיינען געווען “שטאַרק מזרחדיקע” (און אַ וואַקסנדיקער מאָס: חסידישע), איז קאַם געווען אַ מעגלעכקייט, אַז דאָס אידישע לעבן זאָל שטאַרק באַאיינפלוסט ווערן פון “די בערלינער”. ס’האָט געדויערט צענדליקער יאָרן ביז וואַנען די מזרחדיקע גילגולים פון דער השכלה זאָלן האָבן אַן השפּעה וואָס איז אָנזעעוודיק (און די רעזולטאַטן זיינען במילא געווען אינגאַנצן אַנדערשדיקע, מ’האָט גענומען אַנטוויקלען די אייגענע שפּראַכן, אידיש און העברעאיש, אויף מאָדערנער ליטעראַטור).
איז וואָס זשע האָט דער גורל געוואָלט?
בקיצור: אַז דער “צד שכנגד”, וואָס זאָל אָנפירן מיט אַ באַהאַרצטן קאַמף קעגן דער בערלינער השכלה, זאָל גראַדע אויפקומען אין איינעם פון די לענדער “וואָס אינצווישן” --- אין אונגאַרן, וואו ס’איז געווען שטאַרק ביי איין חלק אידן דאָס טראַדיציאָנעלע לעבן פון אשכנזישן אידנטום, און ביי אַנדערע ווידער די גערמאַניזירנדיקע טענדענץ (דערצו מיט דער צייט אויך די “אונגאַריזירנדיקע”, לטובת דער אונגאַרישער שפּראַך). דאָרטן האָט אויפגעפלאַקערט אַ מחלוקת אַרום די אַלע שייכותדיקע פראַגן. בתוכם אויך די פראַגע פונעם לשון פונעם אידן...
נאָכמער: דער גורל האָט “אַזוי געמאַכט”, אַז דעם צד שכנגד אין אונגאַרן, וואָס זאָל מיט לייב און לעבן זיך איינשטעלן פאַרן טראַדיציאָנעלן מזרח-אייראָפּעאישן אשכנזיש-אידישן לעבן “גאַנצערהייט”, האָט מיסד געווען אַ רב אַ גאון, וואָס איז גאָר אַליין געווען אַ איד פון דייטשלאַנד! אָטאָ דער רב האָט אויפגעשטעלט די באַרימטע ישיבה אין פּרעשבורג (אין דאָרטיקן אידיש: פּרעשבאָרג; ס’איז די אַמאָליקע אונגאַרישע שטאָט וואָס היינט רופט זי זיך בראַטיסלאַוואַ, די הויפּט-שטאָט פון דער מדינה סלאָוואַקיע).
מ’רעכנט, אַז די די פּרעשבורגער ישיבה איז געווען די גרעסטע אין דער וועלט דעמאָלט, פון זינט די צייטן פון בבל.
עס גייט די רייד, פאַרשטייט זיך וועגן ר’ משה שרייבער -- “דער חתם סופר”.
ר’ משה שרייבער (סופר) איז געבאָרן געוואָרן אין פראַנקפורט ד’מיין אין יאָר תקכ”ב ( 6 )127. שיער ניט ווי אַ תנ”כישער נביא וואָס וואַנדערט אין דער מדבר, האָט ר’ משה סופר יונגערהייט אַרויסגעוואַנדערט צו מזרח צו, נאָכן אויסשטיין פאַרשיידענע רדיפות מצד די מאָדערניזירנדיקע אידישע דעה-געבער אין זיין היימשטאָט. ביז וואַנענט ער האָט זיך ניט געפונען זיין מקום מנוחה אין פּרעשבורג וואָס אין אונגאַרן. דאָרטן האָט ער אויסגעלעבט די לעצטע דריי און דרייסיק יאָר פון זיין לעבן. ער איז נפטר געוואָרן אין פּרעשבורג אין תקצ”ט ( 3 )198.
כמעט אַלע כתבים פון ר’ משה שרייבער האָט מען אַרויסגעגעבן שוין נאָך זיין פּטירה אין אַ סעריע ריזיקע ספרים (שאלות ותשובות, פּירושים, דרשות וכו’) וואָס טראָגן טאַקע דעם נאָמען: “חתם סופר”. סופר איז דאָך אַ “שרייבער” לויטן משפּחה-נאָמען “שרייבער” (אָדער: סופר), און ס’איז צודערצו אַ ראשי תיבות אויף “חידושי תורת משה”.
אַזוי ווי ביי אַ סך גרויסע רבנים מחברים, קען מען געוואָר ווערן זייער צוגאַנג פון אַ קורצער תשובה אָדער פּסק. וואָס שייך אונדזער פראַגע קען דאָ קלערן צו ברענגען זיין תשובה וועגן פאַרבייטן די שפּראַך ביי אידן:
“לקבל עליכם רב [...] מורה דרכי ה’ לעם ה’ ושלא יהי’ ח”ו מכותבי פלסתר ומקוראי’ בספרי חיצונים ומהלועזים בלעז כי אסור לקבל תורה מפיהו וכמעמיד אשרה בהיכל ה’ [...].” (פון ספר חתם סופר חלק חושן משפּט, ווין תרל”ב, סימן קצ”ז).
דאָס הייסט אַן ערך: “איר זאָלט נעמען פאַר זיך אַ רב [...], אַ לערער אין די וועגן פון ה’ פאַרן פאָלק פון ה,’ און ער זאָל ניט זיין חס ושלום פון די וואָס שרייבן פּאַשקווילן, וואָס זיינען אָנגעלייענט מיט פרעמדע ביכער און ריידן אויף גויאיש, ווייל ס’איז אסור צו לערנען פון זיין מויל תורה, ס’איז אַזוי ווי שטעלן אין בית המדקש אַן אשרה-געטשקע...”
אַנדערשוואו, האָט דער חתם סופר כידוע געטענהט, אַז די אידן האָבן מיט אַ כיוון איבערגעביטן זייער לשון פון אַנדערשקייט-וועגן, פון עם-סגולהשאַפט וועגן, לויטן פּרינציפּ פון אָפּגעזונדערטקייט, לויט די אַכצן ענינים וואָס ביי די תלמידים פון שמאי (אין ירושלמי, מסכתא שבת; חתם סופר, אבן העזר, חלק ב, פּרעשבורג תרי”ט, סימן י”א).
ביים חתם סופר איז דער ענין שפּראַך ניט געווען קיין עסק פאַר-זיך; ס’איז אַריין אין כלל פון אויפהיטן די טראַדיציע כולה, דאָס באַנעמען די געירשנטע אידישע ציוויליזאַציע ווי אַ פולשטענעדיקן יש וואָס איז ניט פאַנאַנדערצוטיילן לויט די מאָדערנע קאַטעגאָריעס פון “רעליגיע”, “קולטור”, “שפּראַך”. אידישקייט לויט אָט דעם איינזען נעמט דאָס אַלצדינג אַריינעט.
און טאָמער איז די הויפּט סכנה פאַר אָטאָ דער “פולשטענדיקער אידישקייט” ביים חתם סופרס לעבן געווען די רעפאָרמיסטישע באַוועגונג פון די בערלינער משכילים און זייערע נאָכפאָלגער אין אונגאַרן (און אַנדערשוואו), איז די דירעקטע מחלוקה אין אונגאַרן געוואָרן אַ נאָכמער אָנגעווייטיקטע אין די צענדליקער יאָרן נאָך זיין טויט.
דעמאָלט איז שוין אויפגעשטאַנען מיט גרויס השפּעה די “נעאָ-אָרטאָדאָקסיע”, די “מאָדערנע פרומקייט” וואָס האַלט דווקא יאָ פון היטן שבת און מצוות, נאָר וואָדען, מיט אַן איבערגאַנג אויף דער אַרומיקער ניט-אידישער קולטור בכלל און אויף דער לאַנד-שפּראַך בפרט. ווי ס’טרעפט ניט זעלטן אין דער געדאַנקען-געשיכטע פון דער וועלט, זיינען צוויי “ענגלעכע באַוועגונגען” אַ סך מער נוטה צו אָנגעווייטיקטער צווישנאַנדיקער שנאה איידער צוויי לחלוטין אַנדערשדיקע. צווישן דער טראַדיציע און רעפאָרם איז געשטאַנען (און ס’שטייט עד היום) אַן אייזערנע מחיצה-וואַנט; נאָר אין די “טויזנט-איין” וואַריאַציעס אין דער מדרגה פרומקייט בכלל קען אַמאָל זיין שווערער אַרויסהייבן (און פאַרטיידיקן) דאָס וואָס איז אייגן און טייער.
איז עס געפאַלן אויפן חתם סופרס תלמידים, תלמידי תלמידים און מושפּעים אָנצופירן מיטן קאַמף פאַר דער “פולשטענדיקער אידישקייט”, אָפטמאָל שוין אַקעגן פאַרשיידענערליי מאָדערנע אָרטאָדאָקסן. פון אָטאָ די יאָרן פון מיטן ניינצעטן יאָרהונדערט, קען מען משיג זיין די אויסקריסטאַליזירונג פון דער באַוועגונג וואָס איז אין אונדזער היינטיקער צייט אפשר אַמבאַקאַנטסטן אין די גילגולים פון חסידי סאַטמאַר אין פאַרשיידענע לענדער, טייל פון נטורי קרתא אין ירושלים, און אויך אַנדערע גרופּעס טראַדיציאָנאַליסטן וואָס האַלטן זיך פעסט ביי דעם מזרח-אייראָפּעאישן טראַדיציאָנעלן לעבן פון פאַרן חורבן (און אין ארץ ישראל: פון אַלטן ישוב).
פאַר די מיסדים פון דער באַוועגונג לטובת דער טראַדיציאָנאַליסטישער אידישקייט וואָס איז אין אונגאַרן פּראָקלאַמירט געוואָרן, רעכנט מען אַלעמערשטנס צו דריי פונעם חתם סופרס נאָכפאָלגער: ר’ חיים סופר (ער איז געווען ראש ישיבה אין מאַטערסדאָרף און שפּעטער צו רב אין מונקאַטש און אין פּעשט); ר’ הלל ליכטענשטיין (רב אין פאַרשיידענע אונגאַרישע שטעט און שפּעטער צו אין קאָלאָמייע, גאַליציע); און ר’ הללס איידעם (און דערנאָכדעם זיין שוואָגער), ר’ עקיבא יהוסף שלעזינגער.
אַז ס’רעדט זיך וועגן אַ “באַוועגונג”, קען אָבער די רייד ניט גיין אינעם פּשוטן סך-הכל פון די מיינונגען און כתבים פון יחידים. פאַר דער הסיתדות פון דער טראַדיציאָנאַליסטישער באַוועגונג, וואו דער ענין אידיש שטייט אָפן און קלאָר אויפן סדר היום, קען מען אַ סברא צורעכענען דעם “נאַד-מיכאַלער פּסק דין” וואָס איז אָפּגעפּסקנט געוואָרן פאַר-חנוכה תרכ”ו (נאָוועמבער 8156 ) אין נאַד-מיכאַל (מיכאַלאָוויטש), אונגאַרן (היינט געפינט זיך די שטאָט, וואָס רופט זיך מיכאַלאָווצע, אין סלאָוואַקיע). דער פּסק דין, וואָס איז אונטערגעחתמעט געוואָרן פון פינף און צוואַנציק רבנים (און מיט דער צייט: איין און זיבעציק) איז אַרויס בדפוס מיט אַ יאָר שפּעטער (אונטערן נאָמען: “פּסק בית דין”).
דער “פּסק בית דין” פון נאַד-מיכאַל איז באַשטאַנען פון ניין פּונקטן און די פאַרשיידענע דערמאָנונגען פונעם ענין שפּראַך שטייען הויך אויפן סדר היום. איין ביישפּויל: אַז מען הערט אַ דרשה “בלשון נכרי” דאַרף מען תיכף ומיד אַרויסגיין פון שוהל!
צווישן די היינטיקע אידישע היסטאָריקער דאַרף מען דערמאָנען לשבח דעם ירושלימער פּראָפעסאָר מיכאל סילבער, וועלכער זאַמלט צונויף און פאַרעפנטלעכט וואָס מער מאַטעריאַל וועגן דעם גאַנצן ענין. ס’איז אַן ענין וואָס ווערט צוליב עפּעס אַ סיבה שיער ניט פאַרשוויגן דורך אַ סך אַנדערע מומחים איבער דער אידישער געשיכטע און קולטור. עפּעס ווי ס’וואָלט אַלצדינג געווען צווישן זאַכן וועגן וועלכע מען רעדט ניט...
די טראַדיציאָנאַליסטישע אונגאַריש-אידישע באַציאונג צו דער פולשטענדיקער טראַדיציע האָט אויף פאַרשיידענע אופנים גורם געווען אַלערלייאיקע שפּעטערדיקע גילגולים. צווישן די וויכטיקסטע אין צוואַנציקסטן יאָרהונדערט איז געווען די אסיפת הרבנים אין 1922 אין טשאָפּ (וואָס געפינט זיך היינט אין אוקראַינע אויפן אונגאַרישן גרעניץ). דאָרטן האָט דער מונקאַטשער רבי, ר’ חיים-אלעזר שאַפּיראָ (שפירא), דער “מנחת אלעזר”, זיך אַרויסגעשטעלט קעגן דער אגודה. די ערשטע חתימה אויפן דאָקומענט איז געווען פון --- דעם צוקונפטיקן סאַטמאַרער רבין, ר’ יואל טייטלבוים.
הייסט דאָס, אַז די אונגאַריש-אידישע באַוועגונג וואָס שטעלט זיך איין פאַר דער כוללדיקער אידישער ציוויליזאַציע, איז אַדורך אַ ריי גילגולים, אָנהייבנדיק מיטן דייטש געבאָרענעם חתם סופר. דער המשך האָט זיך אין אַ קענטיקער מאָס באַוויזן דורך אונגאַרישע רבנים אין חתם סופרס גייסט און מיט דער צייט: אונגאַרישע חסידישע הויפן, וואָס האָבן, אין צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, זיך געשטעלט אַקעגן די “מער מאָדערנע” אגודהניקעס און בשעת מעשה אַקעגן --- דעם ציוניזם.
אין דער “טיפער” מזרח אייראָפּע פאַרן חורבן, וואו שיער ניט אַלע אידן האָבן “במילא גערעדט אידיש”, האָט אידיש מיט זיך ניט פאָרגעשטעלט קיין “סלע מחלוקת” צווישן די צדדים (ווי ס’איז געווען אין ניינצעטן יאָהונדערט אין אונגאַרן). אָבער נאָך דער מלחמה, און בפרט אין אונדזערע צייטן, ווען מיר זעען אַז אידיש ווערט אויפגעהיט מאַסנווייז גראַדע ביי די חסידישע אידן וואָס האָבן אַ שייכות צו אונגאַרן, און וואָס זיינען אין טייל פאַלן אַמווייטסטן פונעם ציוניזם, איז עס געוואָרן אַ סך מער בולט. נאָר לאָמיר ניט פאַרגעסן אַז דערווייל האַלט זיך אידיש אויך אין אַנדערע טראַדיציאָנעל-פרומע קרייזן, בתוכם אין “ריכטיקע” חב”דישע משפּחות אין ברוקלין און אַנדערע צענטערס, און ביי אַ גאַנצער ריי חסידישע הויפן וואָס שטאַמען פון פּוילן און אוקראַינע.
צווישן די סאַמע אינטערעסאַנטסטע פּערזענלעכקייטן פונעם דור גרינדער פון יענעם אונגאַריש-אידישן טראַדיציאָנאַליזם וואָס איז כולל אידיש, איז געווען דער אויבנדערמאָנטער ר’ עקיבא יהוסף שלעזינגער. אַזוי ווי אַ סך אייגנאַרטיקע, אָריגענעלע דענקער אין דער געשיכטע, האָבן זיינע מיינונגען און טואונען זיך ניט אַריינגעפּאַסט אויף גאַנצענע הונדערט פּראָצענט אין אַוועלכער ניט איז איינאיינציקער שיטה. און טאַקע דערפאַר דערמאָנט מען אים אפשר ווייניקער ווי ס’באַדאַרף צו זיין.
ר’ עקיבא יהוסף שלעזינגער איז געבאָרן געוואָרן אין פּרעשבורג אין 1837. ער איז געשטאָרבן אין ארץ ישראל אין 1922.
אין צוגאָב צו זיינע ספרים אויף לשון קודש, האָט שלעזינגער אַרויסגעגעבן אַ צאָל ספרימלעך אויף אידיש אויף אונטערצושפּאַרן די שיטה פונעם חתם סופר.
אין זיין אויסגאַבע פונעם חתם סופרס צוואה, אינאיינעם מיט אַן איבערזעצונג אויף אידיש, שרייבט זיך, אין שלעזינגערס אידישן נוסח: “זייט געוואָרנט ניט צו ענדערן אייער אידישן נאָמען, אייער שפּראַך און אייערע קליידונג נאָך דעם אָרט פון אַנדערע פעלקער. אַ סימן דער פּסוק ‘ויבא יעקב שלם’, דאָס הייסט יעקב איז געקומען גאַנץ אומפאַרענדערט, ‘שלם’ מאַכט שם (נאָמען), לשון (שפּראַך), מלבוש (קליידונג)“ (ציטירט דאָ מיט מאָדערניזירטן אויסלייג פון דער אויסגאַבע פון “צוואת משה: נער עיברי”, ווין תרכ”ג \8136 ).
און אין זיין פּירוש אויף לשון קודש אויפן חתם סופרס צוואה, “ספר לב העיברי” (חלק א’), ברענגט שלעזינגער אַ שלל מיט הלכהשע מראה מקומות אונטערצושפּאַרן דעם חתם סופרס צוגאַנג צום ענין שפּראַך. (”העיברי” מיטן כתיב מלא, אין די נעמען פון שלעזינגערס ספרים, מאַכט אַ ראשי תיבות פונעם מחברס נאָמען: עקיבא יהוסף בר’ יחיאל).
אויף אידיש גופא איז אפשר אַמערסטנס אינטערעסאַנט ר’ עקיבא יהוסף שלעזינגערס “אל העדרים שני: דער צווייטער אויפרוף אן יידישע קינדער” (טאַקע “יידישע” מיט צוויי יודן...). ס’איז אַרויס אין לעמבערג אין תרכ”ט ( 6 )198. אין זיין הקדמה דערקלערט ער, אַז די ערשטע העלפט פון בוך איז געמאַכט געוואָרן אין אונגאַרן, די צווייטע העלפטן אין פּוילן, און דאָס זעט זיך טאַקע: פון אַן אונגאַרישן, אַביסל דייטשמעריששן אידיש אָן ניקוד (ביז דף ל”א ע”ב) גייט דאָס אַריבער אויף אַ פּוילישן עברי-טייטש סטיל מיט פולן ניקוד (פון ל”ב ע”א).
אינעם ספרל שרייבט שלעזינגער מיט צאָרן, אַז פאַראַן אידן וואָס שעמען זיך מיט אידיש, אַפילו אין שוהל. ער לאַכט אויסעט אַזעלכע אידן וואָס הייסן הייסן זיי “לייב חיים” און רופן רופן זיי זיך גאָר: “לעאָפּאָלד היינריך”.
און גאָר טשיקאַווע: ער געפינט פאַר נייטיק צו זאָגן אַז דאָס אַלץ וואָס ער שרייבט אין ספר איז ניט בלויז חסידות, נאָר ס’איז חל פאַר אַלע אידן. עס זעט זיך שוין אַ רוחניותדיקע התקשרות צווישן די סאַמע טראַדיציאָנאַליסטישע אונגאַרישן אידן, חסידישע און ניט-חסידישע, אַ יד אחת אַקעגן די רעפאָרמער און אַקעגן די נעאָ-אָרטאָדאָקסן.
איז נסים ונפלאות, אָטאָ דער “לעבעדיקער שטאַפּל” אין דער קייט וואָס צווישן דעם חתם סופר און די שפּעטערדיקע אונגאַרישע חסידים, אָטאָ דער שטורמישער קעמפער פאַר אידיש, איז אַליין געוואָרן אַ מיסד אויך פונעם רעליגיעזן ציוניזם, און ווערט פאַררעכנט ביי טייל היסטאָריקער ווי אַ טעאָרעטישער גרינדער פון ציוניזם בכלל.
הרב שלעזינגער האָט עולה געווען אין ארץ ישראל אין 1870 און מיט אַ דריי יאָר שפּעטער האָט ער אַרויסגעגעבן אויף העברעאיש זיין בוך “חברת מחזירי עטרה לישנה: כולל העיברים”. פּונקט ווי די סעקולערע ציוניסטן, האָט ער געשטורעמט אַז פרומע דאַרפן אויך בויען די ערד-אַרבעט אין ארץ ישראל, אַז מ’דאַרף בויען אין ארץ ישראל דעם ריכטיקן צענטער. ער איז געווען צווישן די גרינדער פון דער שטאָט פּתח תקווה. אין טייל העברעאישע און ענגליש-אידישע ענציקלאָפּעדיעס פיגורורט ער כמעט בלויז ווי אַ פריאיקער מנהיג פון ציונות. זיינע ספרים און מעשים “אין דער אַלטער היים” ווערן נישקשה פאַרשוויגן.
נאָכאַלעמען בלייבט עס אַן אינטערעסאַנטער ענין, וואָס איין רב איז געווען סיי צווישן די מיסדים פון דער חרדישער באַוועגונג וואָס בלייבט געטריי דער אידישער שפּראַך אין אונגאַרן און די שכנותדיקע לענדער אין אייראָפּע, סיי צווישן די מיסדים פונעם (רעליגיעזן) “נייעם ישוב” אין ארץ ישראל!
ס’איז אַן אַלטער כלל, אַז געוואַגטע, אינדיווידואַליסטישע דענקער און טוער פּאַסן זיך ניט אַריינעט אַזוי לייכט אין די “טיש-קעסטעלעך” פון אונדזערע שפּעטערדיקע דורות...
)**
איז נסים ונפלאות, אָטאָ דער “לעבעדיקער שטאַפּל” אין דער קייט וואָס צווישן דעם חתם סופר און די שפּעטערדיקע אונגאַרישע חסידים, אָטאָ דער שטורמישער קעמפער פאַר אידיש, איז אַליין געוואָרן אַ מיסד אויך פונעם רעליגיעזן ציוניזם, און ווערט פאַררעכנט ביי טייל היסטאָריקער ווי אַ טעאָרעטישער גרינדער פון ציוניזם בכלל
)) | 
