אַן איגרתל פון ווילנע...
פאַראַן אַביסל יחידי סגולה אַזעלכענע, וואָס זיינען אויף אַזויפל פאַרליבט אינעם לעבן, אין זייער שליחות דאָ אויף דער וועלט, אין זייער גלויבן סיי אינעם אייבערשטן, סיי אין אַ בעסערער, שענערער וועלט, אַז ס’איז שווער מקבל זיין אַז זיי זיינען מיטאַמאָל “ניטאָ”, ניט קוקנדיק אויף גבורות-יאָרן און אויף ראַנגלענישן מיט שווערע חולאתן, אַזעלכע וואָס וואָלטן אַ צווייטן שוין פון לאַנג געהאַט אומגעבראַכט.
פּראָפעסאָר אַרטור (אברהם) הערצבערג איז געשטאָרבן לעצטן מאָנטיק, דעם דריטן טאָג חול המועד פּסח, פון אַ האַרץ אַטאַקע. ער איז ברייט געווען באַקאַנט ווי אַ געלערנטער און מחבר פון אַ סך וואָגיקע ווערק אויפן געביט פון דער אידישער געשיכטע; ווי אַ גייסטיקער פירער פון דער קאָנסערוואַטיווער שיטה, וועמענס “סמיכה” ס’האָט געגעבן דער אידישער טעאָלאָגישער סעמינאַר אין ניו-יאָרק און וועמענס דאָקטאָראַט אויפן געביט פון דער געשיכטע ס’האָט געגעבן קאָלאָמביע אוניווערסיטעט. ווי אַ אידישער דענקער און מנהיג איז ער געווען שטאַרק ציוניסטיש און בבת אחת אַ רודף שלום. און ווי אַ אידישער איד, איז ער בשעת מעשה געווען איבערגעצייגט אין דער טיף, אַז דעם אידן דאַרף גראַדע יאָ בפירוש אָנגיין די יסודותדיקע מענטשן-רעכט פון אַלע מענטשן וואָס אויף דער וועלט.
זיין בטחון איז געווען אַזאַ, אַז ער איז אַלעמאָל געווען אַ דערהויבענער אין גייסט, ווי אַ לערער, אַ קענער, אַ שרייבער, אַ רעדנער, ניט קוקנדיק וואָס מ’האָט אים אָפטמאָל אַטאַקירט “פון אַלע זייטן”: פאַר די איז ער געווען “צופיל ציוניסטיש” און פאַר יענע איז ער געווען “ניט גענוג ציוניסטיש”; פאַר די “צופיל אַריינגעטאָן נאָר אין אידישע ענינים” און ביי אַנדערע ווידער “צופיל אַריינגעטאָן אין אַלגעמיינע באַוועגונגען פאַר מענטשן-רעכט”.
איז לאָמיר אָנהייבן מיט אַביסל אייגענע זכרונות וועגן דעם גרויסן אידישן געלערנטן וואָס איז אָקערשט אַוועק פון דער וועלט אין עלטער פון פיר און אַכציק יאָר.
פּראָפעסאָר אַרטור הערצבערגן האָב איך צום ערשטן מאָל געהערן ריידן פאַרן עולם אין ירושלים מיט דרייסיק יאָר צוריק, אויפן וועלט קאָנגרעס פאַר אידיש אין ירושלים (אויגוסט 9167 ). נאָך עטלעכע באַגריסונגען אויף אידיש ביי דער דערעפענונג האָט דער דאַמאָלסדיקער ישראלדיקער אַרבעטס-מיניסטער גענומען זאָגן אויף העברעאיש: “מתגעגעים לעברית!” (מען בענקט שוין נאָך אַ העברעאישן וואָרט). נאָך אים איז געגאַנגען הערצבערגס באַגריסונג. האָט אים הערצבערג בפרהסיא כהאי לישנא געענטפערט: “לא אדוני, מתגעגעים לאידיש!” (ניין, מיין פריינט, מען בענקט נאָך אידיש!).
מיט הערצבערגן האָב איך זיך פּערזענלעך באַקענט מיט אַ יאָר צוואַנציק צוריק ביי אַ טעפּל קאַווע אין אָקספאָרד, ענגלאַנד, לכבוד אָט דעם חשובן גאַסט פון ניו-יאָרק. דאָס איז געווען אין שטוב פונעם אָקספאָרדער היסטאָריקער פּראָפעסאָר הערי שוקמאַן, אים צו לאַנגע גוטע יאָר. דאָרטן זיינען געווען אַ ריי אַנדערע געסט, און איך האָב קאַם באַוויזן אַרויסריידן אַ וואָרט מיטן גאַסט. נאָר וואָס, איך האָב זיך געהאַט פאַרגעדענקט אַז ער האָט גערעדט אויף אַ זייער עלעגאַנטן ענגליש, שיער ניט ווי אַן ענגלענדער געלערנטער.
מיט עטלעכע יאָר שפּעטער, אין פרילינג 1990, בין איך געווען אויף אַ קאָנפערענץ וועגן דער געשיכטע פון דער העברעאישער שפּראַך אין אַמעריקע (בפרט אין די ערשטע יאָרן פון דער נייער אַמעריקאַנישער מדינה). דאָס איז געווען אין דאַרטמאָטה קאָלעדזש, אין האַנאָווער, ניו-העמפּשער.
דאָרטן זיינען געווען אַ סך אָנטיילנעמער און געסט. מיר איז ניט איינגעפאַלן אַז פּראָפעסאָר הערצבערג געדענקט גאָר ווער איך בין בכלל.
איז ביי מיר געווען אַ חידוש, וואָס ביי דער ערשטער מינוט פון דער קאָנפערענץ איז הערצבערג צוגעגאַנגען צו מיר און אַ זאָג געטאָן, טאַקע אויף אַ זייער עלעגאַנטן ענגליש, אַז איך זאָל אַזוי גוט זיין, צו אים אַריין מאָרגן אינדערפרי אין זיין אָפיס, ער וויל מיט מיר עפּעס ריידן. איך האָב גלייך געענטפערט אויף יאָ, און זיך שיער ניט אַ גאַנצע נאַכט געוואונדערט, וואָס גייט ער מיט מיר מאָרגן ריידן.
גיי איך צו אים אַריין אויף מאָרגן אינדערפרי אין אָפיס. ער עפנט אויף די טיר. איך זע פאַר זיך גאָר אַן אַנדער פּראָפעסאָר הערצבערג. ער איז אָנגעטאָן מיט אַ גרויסער יאַרמלקע, אַ פּראַכטפולן טלית און גרויסע שיינע תפילין, האַלט אין דאַוונען שחרית, און מאַכט מיר מיט דער האַנט אַ סימנדל, איך זאָל זיך שטילערהייט אַוועקזעצן און צואוואַרטן. בעת ער דאַוונט, קלאַפּן אָן אַ ריי סטודענטן זיינע, אַ טייל פון זיי לכאורה אַוודאי ניט קיין אידן, און ער מאַכט זיי אַביסל אַן אַנדער סימן, אַז זיי זאָלן זיך אומקערן צו אים אַ ביסעלע שפּעטער.
אָפּגעדאַוונט, אויסגעטאָן טלית און תפילין, טוט ער מיר אַ זאָג אויף אַ היימישן גאַליציאַנער אידיש:
“ר’ איד! אויף אייך זעט מען אַז איר זענט אַ ליטוואַק. איר האָט אפשר ניט געוואוסט אַז איך בין אַ גאַליציאַנער און אַ חסיד וואָס שטאַמט אָפּ פון גרויסע רביים צדיקים. איך בין געבוירן געוואָרן אין ליבאַטשעוו (ליובאַטשאָוו), פּוילן, דאָס רעכנט זיך גאַליציע, ס’איז אַ פופציק ווערסטלעך פון פּשעמישל. דאָ אין אוניווערסיטעט ביי אונדז אין די הרי חושך איז נישטאָ קיין מנין, דאַוון איך אין אָפיס, און ס’שאַט ניט די סטודענטן זאָלן זען וואָס איז דאָס אַ ריכטיקער איד.”
ס’גייט אַדורך אַזאַ רגע פון אַ שטילשווייגעניש. ער קוקט מיר אָנעט מיט זיינע דורכברענענדיקע אויגן, ווי ביי אַן אַמאָליקן צדיק --- אַזוי שטעל איך זיך פאָר --- און ער טוט מיר אַ זאָג: “אגב, אויפן פּנים זע איך אַז איר זענט אַ איד וואָס דאַוונט, אָבער לאו דווקא בזמנה...”
ער רעדט ווייטער, אויף אַ שיינעם, רייכן אידיש, און ס’איז קלאָר נאָך עטלעכע מינוט, ווי ס’טרעפט זיך, אַז זיינע רייד זיינען דורכגעסטרונעט מיטן אָנזאָג: “לאָמיר זיין חבר”...
אין גאַנג פון אונדזערע שמועסן אין משך פון די יאָרן, דער עיקר בעת מיינע באַזוכן אין ניו-יאָרק, איז מיר קלאָר געוואָרן, אַז הערצבערג פאַרשטייט זייער גוט, אַז זיין עכטע אידישקייט שטאַמט פונעם מזרח-אייראָפּעאישן שטעטלשן יחוס, און פונדערפון וואָס נאָכן אימיגרירן קיין אַמעריקע אין עלטער פון פינף יאָר, האָט ער זיך געהאָדעוועט אין שטוב פון זיינע חסידישע עלטערן אין באָלטימאָר. זיין פאָטער, הרב צבי אלימלך, איז געווען אַן אָפּשטאַמיקער פון ר’ אלימלך ליזשאַנסקער (און אַ נאָמען נאָך אים); דער ליזשאַנסקער צדיק איז דאָך געווען צווישן די עיקרדיקע מיסדים פון חסידות אין גאַליציע, אַ חסיד פון ר’ דוב-בער דעם מעזריטשער מגיד.
דאָס הייסט, ר’ אברהם (ווי איך פלעג אים רופן, אַז מיר האָבן גערעדט אויף אידיש), האָט ניט איינמאָל מרמז געווען, אַ זאָג געטאָן אַזוי, באלכסונדיק, אַז די “אַמעריקאַנער מאָדערנע אידן”, זאָל זיין קאָנסערוואַטיווע רבנים ווי ער איז דאָס אַליין געווען, קענען פּשוט ניט האָבן דעם טעם וואָס עס האָט אַ אידישער איד פון דער אַלטער היים.
אַז איך האָב אים אַ סברא ריכטיק פאַרשטאַנען וועגן אָט דעם פּונקט, האָב איך ביי זיך באַשלאָסן מיט אַ סך יאָר שפּעטער, אַז איך האָב געלייענט זיין בוך “די אידן אין אַמעריקע” (אויף ענגליש, אַזוי ווי אַלע זיינע ביכער), וואו ער גיט צו פאַרשטיין, אַז כאָטש ער אַליין האַלט ניט מיט דער חרדישער מחנה, איז דאָס די איינציקע מחנה וואָס וועט בלייבן גאַנץ אין אַמעריקע, בעת ווען ביי אַנדערע וועט ס’אידישקייט פאַרוואַסערט ווערן אין אַ מין נאָסטאַלגיע, אַ סענטימענטאַליזם, אַ בלויזן באַוואוסטזיין וועגן דעם אַמאָליקן עטנישן שורש.
דאָס בוך, אַזוי ווי אַלע זיינע ביכער, איז געשריבן סיי מיט גרויס געלערנטקייט פון אַ מלומד וואָס האָט בלב ונפש ליב זיך אַריינצוטאָן אין עלטערע און נייערע כתבים, און סיי “בלשון של בן אדם” וואָס יעדער אינטעליגענטער לייענער קען פאַרשטיין. מה-דאָך, אַ גרויסער געלערנטער ב אַ ד אַ ר ף זיך גאָרנישט אַרומוואַרפן מיט שווערע, טעכנישע טערמינען בכדי אויספיינען זיך פאַר קהל.
צווישן זיינע ביכער (די טיטלען דאָ איבערגעזעצט אויף אידיש): “דער ציוניסטישער אידיי” ( 5 )199; “דער אידישער גלויבן” ( 6 )119; “די פראַנצייזישע אויפקלערונג און די אידן: דער אורשפּרונג פונעם מאָדערנעם אַנטיסעמיטיזם” ( 6 )189; “די אידן אין אַמעריקע” ( 8 )199; “אין דער היים נאָר און בלויז מיט גאָט” ( 9 )139; “אידן: דער מהות און כאַראַקטער פון אַ פאָלק”; זיין אויטאָביאָגראַפיע: “אַ איד אין אַמעריקע” ( 0 )220. איינער פון זיינע קאָנטראָווערסאַלסטע און לעבהאַפטיקסטע ווערק איז “אידישע פּאָלעמיק” ( 9 )129, וואו ער איז זיך מתווכח מיט אַ סך אידישע גדולים, און בעת מעשה, כדרך אַרטור הערצבערג, רעדט ער צו דער זאַך און ניט צום מענטשן, קיינמאָל ניט אָנווערנדיק דעם דרך ארץ צום בר פּלוגתא.
דאָס איז לחלוטין ניט קיין אויסשעפּיקע רשימה, נאָר ס’עט קלעקן פון מוסטער וועגן, אויף משיג זיין וואָס פאַר אַ געלערנטן, וואָס פאַר אַ שעפעריש-פרוכפּערדיקן פאָרשער און שרייבער מיר האָבן איצט פאַרלאָרן.
פאַראַן אַ צאָל עפּיזאָדן --- און מיינונגען --- ביי אַרטור הערצבערגן וואָס זיינען געוואָרן אַ שם-דבר פאַר-זיך.
ער האָט פאַר דער אַלגעמיינער וועלט געלערנטע געטענהט, אַז פאַראַן כתבים צווישן אונדזערע רבנישע ספרים, קבלה ווערק און חסידישע ספרים וואָס שטייען אויף דער זעלביקער הייך ווי די קלאַסישע ווערק פון דער וועלט ליטעראַטור (דאָס איז אַ סך “מאָדערנע אידן” ניט זייער געפעלן געוואָרן).
הערצבערג איז געווען צווישן די ערשטע וואָס האָבן אויפגעשטעלט דעם דיאַלאָג צווישן אידן און קאַטאָליקן אין די יאָרן פונעם פּויפּסט יאַן דעם דריי-און-צוואַנציקסטן (דאָס איז אַ סך אידן, און אַ סך קריסטן, ניט זייער געפעלן געווען).
ער האָט בלב ונפש פאַרטיידיקט דעם ציוניזם פאַר דער וועלט, און בעת מעשה פאַרטיידיקט די מענטשן-רעכט פון אַראַבער אונטער ישראלס הערשאַפט פאַר דער וועלט פון ציוניזם (ווידעראַמאָל, ס’איז אַ סך “פון די און פון יענע” ניט געפעלן געווען). און גלייך אויפן אָרט איז נייטיק צו דערמאָנען, אַז ווען דער רעוורענד דאַניעל בעריגאַן האָט באַליידיקט מדינת ישראל ווי אַ “מיליטאַריסטישע מדינה” האָט אים הערצבערג גלייך אויפן אָרט באַשולדיקט אין אַנטיסעמיטיזם.
אין אַמעריקע האָט אַרטור הערצבערג פאַרטיידיקט די רעכט אויך פון אַנדערע מיעוטים, בפרט נעגער, און האָט אינאיינעם מאַרשירט מיט מאַרטין לוטער קינגן.
איז געדרונגען, אַז מיר האָבן צו טאָן מיט אַ דענקער און פאָרשער וואָס איז אַ מענטש פאַר זיך, און וואָס פּאַסט זיך ניט אַריינעט אין די טיש-קעסטעלעך פון אַוועלכע ניט איז “מחנות און באַוועגונגען”, ווי ס’איז שכיח ביי גאונותדיקע שרייבער און קענער.
ניט קוקנדיק אויף זיין אייגנאַרטיקן, אינדיווידואַליסטישן צוגאַנג וואָס שייך אַ סך פראַגן, איז הערצבערג געווען אַ נאה לבריות אַ יחיד במינו. זיין ווייכער און שיער ניט שטענדיקער שמייכל האָט אָנגעוויזן אויף אַ מענטשלעכער וואַרעמקייט לגבי יעדן מיט וועמען ער האָט עפּעס אַ זאַך דיסקוטירט.
און אַנדערע האָבן אין אים געזען אַ מנהיג. שיער ניט אַ געבאָרענער צו אידישע שליחותן. ער איז יאָרנלאַנג געווען דער פּרעזידענט פונעם אַמעריקאַנער אידישן קאָנגרעס, און אַ וויצע פּרעזידענט פונעם אידישן וועלט קאָנגרעס. ער איז געווען אַן עצה געבער צו אַ צאָל פּרעמיער-מיניסטער פון מדינת ישראל. ער איז געווען דער רב פון דער (קאָנסערוואַטיווער) קהילה “עמנואל” אין ענגעלוואוד, ניו-דזשערזי, וואו ער האָט די אַלע יאָרן געלעבט מיט זיין לעבנס-באַגלייטערין פיליס קאַנאָן הערצבערג, זאָל זי געטרייסט און געזונט זיין.
ער האָט געלערנט אידישע געשיכטע אין גרויסע אוניווערסיטעטן אַלס פּראָפעסאָר, אין משך פון אַ סך יאָר, בתוכם: קאָלאָמביע, פּרינסטאָן, דאַרטמאָטה, און די לעצטע יאָרן אין ניו-יאָרקער אוניווערסיטעט (”ען-וואַי-יו”).
שוין אַ סך יאָר וואָס הערצבערג האָט שוין איינמאָל “געהאַט צו טאָן מיטן געזונט”. ניט איינמאָל בין איך מיט מיין חבר מיטגעגאַנגען אין זיינע קלאַסן הערן זיינע פּראַכטפולע לעקציעס. אים האָט גאָרנישניט געשטערט וואָס ס’איז דעם עולם בולט קלאָר אַז ער איז שטאַרק ניט געזונט, מיט פאַרשיידענע מעדיצינישע רערלעך און מאַכאַרייקעס. זיין קול און זיינע רייד זיינען געבליבן ביזן סאַמע סוף דער קול און די רייד פונעם יונגן, גבורותדיקן, גאונותדיקן אַרטור הערצבערג. מיט יעדער אויסגעטאָקטער, אין-דער-טיף צוגעגרייטער שורה פון אַיעטוועדער לעקציע האָט ער אַלעמאָל אויפסניי אויפגעוויזן, אַז די פרייד פון לערנען מיט תלמידים, פון דיסקוטירן מיט אַנדערע תוכיקע, פאַרכאַפּנדיקע, האַרבע סוגיות, איז נאָכאַלעמען אַלצדינג גובר.
אַרטור הערצבערגס ביכער וועלן אייביק לעבן, זיי שפּרודלען אַלע מיט אָריגינעלקייט, מיט אַ טיפן וויסן און אַ שיער ניט שמועסדיקן טאָן וואָס ציט צו צו זיך יעדן.
און מיר אַלע וואָס האָבן געהאַט די זכיה אים קענען, וועלן קיינמאָל ניט פאַרגעסן אין זיין אהבת ישראל, זיין אהבת הבורא, און בעת מעשה זיין ליבשאַפט צו דער מענטשהייט בכלל.
אין זיין יעדער מינע, מיט די העוויות, האָט זיך געשפּירט ניט נאָר זיין אידישע און אַלגעמיינע געלערנטקייט, זיין בקיאות און חריפות, נאָר דערצו אויך: זיין אָפּשטאַמיקייט פון גרויסע רביים, זיין שליחות דאָ אויף דער וועלט, יענעם אַמאָליקן ברען איבערצוגעבן כאָטש בזעיר אנפּין די דורות אָפּגעפרעמדטע אידן; מיט זיי לערנען, און ווען ער האָט געהאַלטן אַז מ’דאַרף, זיי טאַטע-מעסיק אויסמוסרן. זאָל די משפּחה - די אלמנה, צוויי טעכטער, צוויי ברידער און אַ שוועסטער - געטרייסט ווערן, לאָמיר אַלע זיין געטרייסט. | 
