Photo by Ildi Kovacs, 2004 אַ בינטל זכרונות פון אַן אַנדער סאָרט באָראָ פּאַרק
ווי אַ אינגל אַ קונדס, פלעג איך שטאַרק הנאה האָבן, אַז אַן אַלטער לינקער איד, אַ פאַרברענטער סעקולאַריסט (וואָס האַלט זיך פאַר אַ “שטרענג וועלטלעכן”) קויפט זיך איינעט דעם “איד”; אָדער פאַרקערט, אַ חסיד מיט אַלע פּיטשעווקעס, נעמט און קויפט, טראַכטנדיק אַז קיינער קוקט זיך ניט צו, די “פרייהייט”...
שוין כמה וכמה יאָרן, וואָס ביי מיר איז איינגעפירט, אָפּצופּראַווען יום=טובים ערגיץ דאָ אין מזרח אייראָפּע. פאַרוואָר, די פרייד פון מאַכן יום=טוב אינאיינעם מיט אידן זקנים, בפרט אין קלענערע שטעטלעך, און ביי אַזעטקענע אידן וואָס האָבן קיין יום=טובים ניט געפּראַוועט פון זינט דער מלחמה, דאָס איז אַלץ פון די עכטע, עלית=נשמהדיקע פריידן וואָס זיינען פאַראַן דאָ אויף דער וועלט. על אחת כמה וכמה, אַז מ’קען זיך ביי ז י י צולערנען אַן עולם ומלואו פון אַמאָליקע מנהגים און שטעטלדיקע טראַדיציעס, לשון, שטייגער, דערמאָנונגען, און אויסהערן שיינע, טשיקאַווע מעשיות וועגן די קאָלירפולע אידישע טיפּן פון אַמאָל. דאָס איז אַלצדינג אין דער בחינה פון “אין לשער”, פּשוט גערעדט אַ זכיה.
אָט דערמאָנט זיך אינעם ראש השנה וואָס מיר, אַ גרופּע וואָס איז אַרומגעפאָרן אויף אַן עקספּעדיציע, האָבן פאַרבראַכט, מיט עטלעכע יאָר צוריק, ביי די לעצטע צוויי אידן אין סמאָלעוויטש, אַ שטעטל ניט ווייט פון מינסק אויפן וועג קיין באָריסאָוו (ניט צום פאַרפּלאָנטערן חלילה מיט סמילאָוויטש, וואָס איז אויכעט ניט ווייט פון מינסק, נאָר אויפן וועג קיין באַברויסק). “ער”, דער מאַן, שלמה פריימאַן, איז געווען אַן אַלטער סאָציאַליסט, הונדערט=צוויי יאָר אַלט (ער איז געווען אַ סאָלדאַט אין קיסר ניקאָלאַיס אַרמיי); בעת “זי”, אַ פרומיטשקע, אַ שומר=שבתדיקע, פּעשקע לעוויטאַן פריימאַן, איז געווען “אינגאַנצן” אַכט און אכציק... זיי האָבן זיך אַלע וויילע געקריגט וועגן רעליגיע, נאָר צו דער פרייד פון פּראַווען יום=טוב האָט דאָס מיט קיין האָר ניט געשטערט.
האַיאָר קוקן מיר גראַדע אַרויס אָפּריכטן די יום=טובים מירצעשעם דאָ אין ווילנע.
נאָר וואָס אַן אַמת, פון טאַטנס צד קען איך אַפילו שטאַמען פון זעקס הונדערט יאָר אידן אין געגנט פון אונדזער שטעטעלעך מיכאַלעשיק און סוויר, דאָ ניט ווייט פון ווילנע (כאָטש היינט געפינען זיי זיך ביידע אויף יענער זייט גרעניץ, אין בעלאַרוס); נאָר איך אַליין בין פאָרט אַ ברוקלינער. דאָרט בין איך געבאָרן געוואָרן, מיט אַ יאָר פופציק צוריק, און דאָרטן פאַרבראַכט די שיינע קינדער און יוגנט יאָרן, אין אַן אַלטער הילצערנער שטוב, אויף 55טע גאַס — 1321 55טע גאַס — צווישן דרייצעטע עוועניו (וואָס טרעפט זיך דאָרטן מיט ניו יוטשריקט עוועניו), און פערצעטע עוועניו, ניט ווייט פונעם ראָג דרייצעטע עוועניו.
אויפן ערשטן שטאָק, האָבן געלעבט באָבע=זיידע (פון מאַמעס צד), וואָס האָבן זיך דאָרטן אַריינגעצויגן אין 1920, ד.ה. פון “אַלטן ישוב” באָראָ=פּאַרקער. דער זיידע איז געווען הערשל פעלדמאַן ע”ה, אַ רבס אַן אייניקל וואָס איז אין אַמעריקע געוואָרן אַ הויז=פאַרבער (אַ “פּעינטנער”, ווי ס’פלעגט הייסן אויפן אַמעריקאַנער אידיש). אַמאָליקע יאָרן איז ער געווען אַ ספּעציאַליסט אויף אויספאַרבן פּאַסן אויף די זייטן פון גרעסערע אָטאָמאָבילן, זיי זאָלן אויסזען ווי אמתע האָלץ; נאָר אין שפּעטערדיקע יאָרן, אַז דאָס איז אַרויס פון דער מאָדע, האָט ער געמוזט ווערן סתם אַ הויז=פאַרבער.
פון זיין זיידן דעם רב, ר’ משה=קלמן פעלדמאַן, האָט ער נאָר געהאַט איין תהלימל וואָס טראָגט נאָך דעם שטעמפּל פון זיין קלייזל: “בית יעקב אנשי שלום” אין ברוקלין. אָט דאָס תהלימל, וואָס איז געדרוקט געוואָרן אין סלאָוויטע, האַלט איך אַ גאַנץ לעבן טייער.
ביים זיידן אויף די עלטערע יאָרן (ער האָט דערלעבט כמעט צו די תשעים) איז געווען מערניט איין פאַרדרוס: “אַז איך בין געווען יונג, האָב איך געדאַרפט מאַכן אַ פּלאַן, אַז איכ’ל אַלט ווערן, כ’זאָל לעבן ניט אין שטאָט, נאָר ערגיץ ביי אַ וואַסערל, מיט אַ וועלדל. נאָר אַז מ’איז יונג, טראַכט מען ניט.”
דעם זיידנס גרעסטע פרייד איז געווען, נאָך אַ טאָג שווערע האָרעוואַניע, זיך אַוועקזעצן לייענען דעם “טאָג-מאָרגן זשורנאַל” וואָס איך פלעג אים צוטראָגן פון “קענדי סטאָר”. אַ “קענדי סטאָר” וואָלט געדאַרפט אויף ענגליש הייסן אַ קראָם פון זיסוואַרג, אַלערלייאיקע צוקערקעס, נאָר אין ניו יאָרק איז דאָס סיי אַ מין קאַפע מיט אַ סך מינים סאָדאַס און געטראַנקען, סיי אַ קיאָסק וואו מ’פאַרקויפט צייטונגען און זשורנאַלן, העפטן, פּענעס, ווינטש=קאַרטעלעך, און טאַקע אויך זיסיקייטן.
און די באָבע, קלאַרע ליבערמאַן פעלדמאַן ע”ה, איז געבאָרן געוואָרן אין אַמעריקע. אַ באָבע וואָס איז געבאָרן געוואָרן אין אַמעריקע! אין גאַנג פון די אַלע קינדערשע יאָרן, בין איך געווען דאַכט זיך דער איינציקער אינגל אין שול וואָס האָט געהאַט אַזש אַ באָבע וואָס איז געבאָרן געוואָרן אין אַמעריקע (אירע עלטערן זיינען אָנגעקומען קורץ פאַרדעם ווי זי איז געבאָרן געוואָרן אין ברוקלין). האָב איך זיך גערעכנט “מער אַמעריקאַנער” און במילא “מער אַ ברוקלינער” איידער די אַלע אַנדערע אינגלעך.
אין יענעם “אַלטן ישוב” באָראָ=פּאַרקער, זיינען חרדישע אידן געווען ווייניק, נאָר דעם סאַמעראָדנעם “מהלך” פון עלטערן אַמעריקאַנער אידישן ישוב האָט מען גראַדע יאָ געטראָפן: זייער פרומע, גאַנץ פרומע, האַלב פרומע, אַ ביסל פרומע, אַ ביסל פרייע, גאַנץ פרייע, זייער פרייע וכו’ אַ מעשה אָן אַ סוף, אַלע “תשעה=ניינציק” אידישע טיפּן; דערצו אויך רעכטע און לינקע; פּשוטע אידן אַרבעטער און פּראָפעסיאָנאַלן.
אין די “קענדי סטאָרס” האָט מען פאַרקויפט דעם אומפּאַרטייאישן “טאָג-מאָרגן זשורנאַל” (וואָס איז געווען באַליבט סיי ביי פרומע און סיי ביי פרייע), דעם סאַטמאַרער “דער איד” (באַליבט דער עיקר דורך אונגאַרישע אידן דאַמאָלסט), דעם סאָציאַליסטישן “פאָרווערטס”, די קאָמוניסטישע (נו, שוין דאַמאָלסט אפשר “סענטימענטאַל=לינקע”) “פרייהייט”, און וואו ניט וואו אויך אַזעלכע צייטשריפטן ווי די אַנאַרכיסטישע “פרייע אַרבעטער שטימע” (ווידעראַמאָל, “אַנאַרכיסטיש” שוין מער מיט זכורנות, ניט אין זינען פון אַן אַקטיווער פּאַרטיי), די “צוקונפט” (פון די “אַרבעטער רינג” קרייזן), די “אידישע קולטור” (פון די “פרייהייט” און “איקוף” קרייזן) און נאָך.
ווי אַ אינגל אַ קונדס, פלעג איך שטאַרק הנאה האָבן זיך צוקוקן, אַז אַן אַלטער לינקער איד, אַ פאַרברענטער סעקולאַריסט (וואָס האַלט זיך פאַר אַ “שטרענג וועלטלעכן”) קויפט זיך איינעט דעם “איד”; אָדער פאַרקערט, אַ חסיד מיט אַלע פּיטשעווקעס נעמט און קויפט, טראַכטנדיק אַז קיינער קוקט זיך ניט צו, אַ “פרייהייט”. און ביי מיר איז דאַמאָלסט געשטאַנען די פראַגע, סיי וועגן דעם און סיי וועגן יענעם (וואָס מיר האָט זיך אויסגעדאַכט, אַז צווישן זיי איז פאָרט פאַראַן אַ מין צד השווה): אים אינטערעסירט דאָס וואָס ס’שטייט דאָרטן געשריבן, אָדער ער טוט אַריינקוקן פון חידושים וועגן, ווי איינער קויפט אין טעאַטער בילעטן? ווער קען וויסן. נאָר איין זאַך איז מיר געווען גאַנץ קלאָר, אַז אַרומנישטערן אַרום קענדי סטאָר, און צוקוקן זיך, ווער ס’קויפט וואָסער בלאַט, דאָס איז אַ פאַרכאַפּנדיקער ספּאָרט (בשעת ווען, פאַר מיר האָט ניט געקענט זיין עפּעס אויף דער וועלט מער נודנע און אומאינטערעסאַנט ווי דער בעיסבאָל, וואו דערוואַקסענע מענער לויפן נאָך אַ “באָל” מיט אַ צעווילדעוועטן, פערדישן ירגזון, עפּעס אַ גויאישקער נחת ממש).
און יענע דורות אידן האָבן דאָרטן צוזאַמענגעלעבט מיט אַ סך ניט=אידן, דער עיקר איטאַליענער. סיי אידן און סיי איטאַליענער פלעגן דאָרטן זאָגן, אַז אָט אַ ראיה! זעט נאָר, ווי אידן מיט איטאַליענער לעבן זיך שטענדיק גוט צונויפעט אין ניו יאָרק.
* * *
האָבן איצטער גענומען טאַקע אַרויפשווימען אויפן זכרון די ערב=ראש=השנהס פון די קינדער=יאָרן אין באָראָ פּאַרק ד’ברוקלין.
איז ראשית כל אַ סימן, אויף ווי ווייט אונדזער לעבן איז גלאַט אַ וואונדער=רייזע, וואָס ברענגט אונדז אַריין חידיש, נייאיקייטן אַלערלייאיקע, אַזעלכע וואָס מיר האָבן זיך אויף זיי ניט געריכט, וואָס מיר האָבן זיך אַפילו ניט פאָרגעשטעלט אַז ס’קען גאָר זיין.
אָט אַשטייגער: מ’זאָל מיר אַלס אינגעלע אין באָראָ פּאַרק דאַמאָלסט אַ זאָג געטאָן, אַז איכ’ל שפּעטער צו אָפּאַרבעטן אַכצן יאָר אין אָקספאָרדער אוניווערסיטעט אין ווייטן ענגלאַנד און דערנאָכדעם זיך גאָר איבערפּעקלען קיין ווילנע, איז לא דַי, וואָס כ’וואָלט ניט געגלייבט, גלאַט אויסגעלאַכט; ניין, כ’וואָלט בפירוש געהאַלטן, אַז דער וועלכער זאָגט אַזעלכע נביאות איז עפּעס “ניט אינגאַנצן”. איז גיי ווייס...
און וועגן אַזאַ מין געדאַנק: אַז כ’ל זיצן אין ווילנע, און דערמאָנען זיך וועגן די פאַר=ראש=השנהס אין “דער אַלטער היים”, ס’הייסט אין באָראָ פּאַרק, אַזאַ מין געדאַנק וואָלט בכלל אויפן זינען ניט אַרויף.
נאָר וואָס, דאָס איז אַראָפּ פון וועג אַ קאַפּ, מ’האָט דאָך גערעדט פון אונדזער שטוב אויף 55טע גאַס, וואו באָבע=זיידע האָבן געלעבט אונטן. מיר (טאַטע=מאַמע און איך) האָבן זאַלבעדריט געלעבט אויבן (אויפן צווייטן שטאָק). דאָס הייסט די מאַמע רבקה, איר צו לאַנגע יאָר, דער טאַטע מעינקע, און זייער זינדל הירשע=דוד.
און אויפן בוידעם, דאָרטן איז געווען דעם טאַטנס שרייב=צימער, וואו ער האָט געפּראַוועט התבודדות אויף צו שרייבן זיינע לידער. אים האָט ניט געאַרט, וואָס טאָג און נאַכט קלאַפּט אין פענצטער מיטן געפּילדער און מיט די סקריפּענישן פון דער “סאָבוועי אינדערלופטן” — “דער עלעווייטאָר” — די באַנען וואָס לויפן אינדרויסן אַ גאַנצן מעת=לעת אָן הפסקות. דערלעבן איז דאָך געווען די סטאַנציע וואָס הייסט טאַקע “55טע גאַס” אויף דער “וועסט ענד” ליניע פון סאָבוועי.
מיין טאַטע ע”ה, וואָס איז אויך געווען מיין נאָענטסטער פריינט, איז געווען דער אידישער פּאָעט מעינקע קאַץ. ער האָט געלעבט פון 1906 ביז 1991. ער איז געווען פופציק יאָר אַלט ווען איך בין געבאָרן געוואָרן. דעם צווייטן סדר האַיאָר, תשס”ו, ס’יאָר וואָס מיר גייען זיך מיט אים איצט געזעגענען, וואָלט געווען זיין הונדערטסטער געבאָרנטאָג.
ער האָט אויף דיאָ ברוקלינער גאַסן געשאַפן פאַר מיר אַן אויסגעחלומטע וועלט פון זיינע ליטווישע שטעטלעך מיכאַלעשיק, סווינציאַן און סוויר, וואָס מיט זיי זיינען פול זיינע אַכצן ביכער פּאָעזיע: ניין אויף אידיש, און ניין אויף ענגליש.
* * *
און דאָ, גראַדע צו די קינדערשע יאָרן, האָבן זיך דווקא אַריינגעפּאַסט בפירוש ווי “באַשערט”, די שינויים וואָס האָבן יענע יאָרן גענומען לויפן אין וועג אַריין אין באָראָ פּאַרק. ס’האָבן זיך גענומען אַריינציען “ריכטיקע פרומע אידן”, דער עיקר חסידים, דער עיקר אונגאַרישע. מען האָט זיך דאַמאָלסט ניט באַנוצט מיטן וואָרט “חרדים” און “חרדיש”, נאָר ס’האָט זיך גענומען אַנטוויקלען אַ וועלטל וואָס איז אידיש אינעם גאַנצן וועזן, אין סאַמע מהות, מיט די אַלע רמ”ח, מיטן הילוך, מיטן לעבנס=שטייגער, מיטן לשון. מיר פלעגן זיך ניט זעלטן צוהערן פונדרויסן, דורכן פענצטער, צו אַ שיעור, אָדער אַרייננגיין אין אַ שטיבל אָדער שוהלעכל אויסהערן אַ היימישע דרשה.
דער טאַטע האָט געהאַלטן, אַז ביי אונדז ליטוואַקעס (און אין זיינע קרייזן פון די אידישע שרייבער און לערער על אחת כמה וכמה), האָט זיך ניט אויפגעהיט נאָכן חורבן אַזאַ מין עכטער לעבעדיקער המשך ווי ביי די דרומדיקע אידן, די “ריכטיקע חסידים” (אַז עס זיינען דאָ חסידים וואָס ריידן ליטוויש — אַשטייגער חב”ד ליובאַוויטש — האָב איך קינדווייז גאָרניט געוואוסט, דאָס געהערט אַלץ פאַר מיר צו אַ שפּעטערדיקער תקופה און אַנדערע מקומות).
מעינקע פלעגט זאָגן, זיך אַרומקוקנדיק אויף אַ ציוויליזאַציע וואָס האָט אין באָראָ פּאַרק געהאַלטן נאָר אין ווערן שטאַרקער: “אָט ביי די אידן וועט אידישקייט אייביק לעבן, ביי זיי איז עס אַלץ אויף אייביק, ניט ווי ביי אונדז”...
און ערב ראש השנה — דאָ רעדט זיך מיט אַן ערך פערציק יאָר צוריק — פלעגט דער טאַטע מיט מיר אַרומגיין איבער די באָרא=פּאַרקער גאַסן אָנווינטשן פריינט און באַקאַנטע אַ גוט יאָר.
אָנגעהויבן האָט מען מיט אונדזער שכן דערלעבן אויף 55טע גאַס: הרב טוביה האַלבערשטאַם. ער האָט מיר, דעם קליינעם אינגעלע אָנגעזאָגט, אַז הייסן הייסט ער טאַקע “טויוויע”, ניט “טואוויע”, און ניט “טעוויע” ווי יענער “טביא” פון שלום=עליכמס “טעוויע דער מילכיקער”, אָדער פון “פידלער אָן דהע רוף” ('פידלער אויפן דאַך', וואָס איז דאַמאָלסט געווען אויף בראָדוויי אַ שפּאָגל=נייער ספּעקטאַקל). ער האָט אונדז שפּעטער צו געשאָנקען אַ מתנה זיין ספר: “תורת בני יששכר. ילקוט מאמרים וחידושי תורה ע”פ דרוש ותורת החסידות (...) מלוקטים מספרי (...) מרן צבי אלימלך מדינוב”. איך האַלט דעם ספר טייער עד היום. ס’דערמאָנט מיר אינעם טייערן רב וואָס איז געווען אונדזער שכן. אין בין געווען שטאָלץ, און בלייב שטאָלץ, וואָס ער איז געווען אונדזער שכן דערלעבן.
דערנאָך פלעגן מיר ווינטשן אַ גוט יאָר די באַלעבאַטים פון אונדזערע ביידע “קענדי סטאָרס” אויף ניו יוטשריקט עוועניו, צווישן 55טע און 54טע גאַס: צוערשט אין “גויאישקן קענדי סטאָר”, וואו די באַלעבאַטים זיינען גאָרניט געווען קיין גויים, נאָר וואָדען, אַמעריקאַניזירטע אידן, גוטע וואַרעמע מענטשן מיט אַ סך געדולד און הומאָר: בערני און גאָס, נאָר מ’האָט עס אַלע גערופן “בערני’ס” און שוין; און דערנאָך אין “אידישן קענדי סטאָר”, וואָס האָט געהערט אַ פרומער משפּחה אונגאַרישע אידן. די באַלעבאָסטע רייזל האָט אַ נומער אויפן אָרעם פון קאָנצענטראַציע לאַגער. אונדז קינדער איז דאָס געווען דער ערשטער “סימן מובהק” פונעם גרויסן חורבן אייראָפּע וועגן וועלכן מ’האָט אַזויפל גערעדט. דער איינגעברענטער נומער, אַזאַ בולטער סימן פון מענטשלעכן אכזריות, ביי דער היימישער, שטענדיק פריינטלעכער פרוי, וואָס באַדינט אַלעמען מיט אַ שמייכל און אַ גוט וואָרט, האָט די קינדער געבראַכט מער פאַרשטאַנד וועגן חורבן, איידער אַלע לעקציעס און דרשות וואָס ס’קען זיין.
* * *
און פאַר ראש השנה האָט מען געמוזט אויך אויסזוכן דעם בעטלער נחום, וועלכער פלעגט זיצן אויף אַ הילצערנעם קעסטל (אַזא מין קעסטל אין וועלכן מ’פּאַקט איין פרוכט), שוין ווייטער “אַראָפּצוצו”, אויף 46טע גאַס, עטלעכע טריט פון דרייצעטע עוועניו. נחום האָט געהאַלטן אַ ביכעלע מיט חשבונות, וואו ער פלעגט אַריינשרייבן די קוואָרטערס מיט די דאַימס, וואָס מ’פלעגט אים געבן אין האַנט אַריין נדבהלעך, און ער האָט נאָך צודערצו אויסגערעכנט גענוי, וויפיל יעדער “קאָסטאָמער” איז אים “שולדיק”, מ’זאָל אויססילוקן לויטן דין, אַזוי צו זאָגן.
יאָ, ביי אים זיינען מיר געווען אַלע זיינע “קאָסטאָמער”, זיינע קליענטן, ניט עפּעס מנדבים אָדער צדקה געבער. די ערשטע פראַגע, פלעגן מיר ביי נחומען אַ פרעג טאָן, דאָרטן אַראָפּצוצו אויף 46טע גאַס: “זאָגט זשע, ר’ נחום, ווי גייט די ביזנעס?” פלעגט ער ענטפערן מיט אַ וואָרט וואָס איז אפשר האַלב ענגליש האַלב אידיש, נאָר מיטן גייסט אידיש=באַחנט וואָס ס’קען נאָר זיין: “סלאָלעך” (ד.ה. גאַנץ “סלאָו”, פּאַמעלעך, פּאַוואָליע; אָבער ניט ז י י ע ר “סלאָו” חלילה). האָט אים מעינקע געגעבן אַ גאַנצן דאָלער. ס’איז דאָך פאַר ראש השנה, וואָס אי' דאָ וואָס צו ריידן...
נחום איז פונדעסטוועגן געבליבן ניט אינגאַנצן אַ צופרידענער. ער טוט אַ זאָג: “האָט ניט קיין פאַראיבל, איר זייט שוין לאַנג ניט געווען, איך זע אין ביכל אַז איר קומט מיר היינט צוויי דאָלער”. האָט מען מיט גרויס פרייד אים אויך דעם צווייטן רובל פריינטלעך צוגעשאַרט...
* * *
צוריקצוצו, האָט מען זיך אָפּגעשטעלט אין דער ישיבה קטנה “עץ חיים ד'באָראָ פּאַרק” אויף דרייצעטע עוועניו צווישן 50טע און 51טע גאַס, דאָרטן וואו איך האָב זיך דאַמאָלסט געלערנט, ווינטשן דעם מנהל הרב ישראל לערנער אַ גוט יאָר, און אויך אַוועלכע פון די לערער וואָס מ’האָט נאָך געקענט דאָרטן טרעפן פאַר יום=טוב. די שפּראַך פון די אַלע אידישע לימודים איז אין ישיבת עץ חיים דאַמאָלסט געווען עברית בהברה אשכנזית, ד.ה. אַשכנזיש העברעאיש ניט נאָר צום דאַוונען און לערנען, נאָר אויך צום ריידן אַ גאַנצן טאָג. איינע פון די לערערינס, מרס. קאַפּלמאַן, האָט נאָך אַמאָל געקענט ביאַליקן, נאָר דאָס איז אַ מעשה אויף גאָר אַן אַנדער איגרתל.
מיר האָבן אויסגעקרייזט אונדזער קרייז, און זיינען אַראָפּ אויף ניו יוטשריקט עוועניו (אונטערן “עלעווייטאָר”, ד.ה. דער סאָבוועי אינדערלופטן, וואָס ווערט אונטערגעשפּאַרט דורך ריזיקע אייזערנע סלופּעס). דאָרטן, ניט ווייט פון 52טע גאַס, איז געווען דער “סטאָר” פון סאַל קאַרפּ. ער איז שוין דאַן געווען אַ זקן, איך גלייב אַז ערגיץ איבער די תשעים. ער איז געווען אַ געזונט וועגעטאַריער (מיר, “פאַרקערט”, זיינען וועגעטאַריער צער בעלי חיימניקעס). סאַל קאַרפּ האָט געגעסן נאָר און בלויז אַזעלכע גראָזן, וואָס זיינען ביי אים געוואַקסן אין וואַזאָנען, ביי אים אין “סטאָר”. ער האָט כסדר גערעדט וועגן אַ פילאָסאָף “שפּינאָזאַ”, ער האָט געשריבן אויך לידער אויף ענגליש, אַ סך פון זיי טאַקע וועגן שפּינאָזאַן. ער האָט געוואָלט ריידן נאָר אויף ענגליש, און זיך געהאַלטן פאַר אַן ענגלישן שרייבער. ער האָט טאַקע אַרויסגעלאָזן אַ צאָל ביכער אויף ענגליש, און איז געווען אויך דער אַסיסטענט רעדאַקטאָר אַ סך יאָר פון טאַטנס פּאָעזיע זשורנאַל “ביטעררוט” וואָס ער, סאַל קאַרפּ, האָט פיר מאָל אין יאָר צוגעגרייט צום דרוק אויף אַ פאַרצייטישער “וועריטאַיפּ” מאַשין.
און אין פענצטער פון סאַל קאַרפּס “סטאָר” איז געשטאַנען זייער אַ גרויסער שילד, כהאַי לישנא: “אויסערגעוויינליכע געלעגענהייט צו לערנען די ענגלישע שפּראַך: רעדן, שרייבן, לייענען אין אַ קורצער צייט. בעסטע און שנעלסטע מעטאָדע. עקספּערט לערער! מיר ספּעציאַלירן זיך פאַר צוגרייטן אייך פאַר בירגער פּאַפּירען! מעסיגע פּרייזן.” אַלס אינגל האָב איך ניט פאַרשטאַנען, ווער וועט זיך גיין לערנען ענגליש ביי אָטאָ דעם אידן וואָס רעדט מיט אַזאַ שווערן אידישן אַקצענט, אַז קאַם קען מען זיך אָנשטויסן דעם פּשט אַז ער רעדט. פלעג איך שטיין לעבן אַ סלופּ פון “עלעווייטאָר” און צוקוקן זיך: אַ סך חסידישע בחורים — געבאָרענע אין ברוקלין! — פלעגן זיך שטילערהייט אַריינכאַפּן צו אים אויף אַ לעקציע.
ווען סאַל קאַרפּ איז צו זיינע הונדערט יאָר (!) אַוועקגעפאָרן קיין ארץ ישראל, האָב איך ביים נייעם באַלעבאָס דאָרטן (דאַכט זיך אַז דער אַדרעס איז געווען 5229 ניו יוטשריקט עוועניו) אויסגעפּועלט דעם אַלטן שילד (דער נייער באַלעבאָס האָט עס געדאַרפט אויף זיבן און זיבעציק כפּרות). און ביי מיר שטייט דאָס אַלע יאָרן איינגעראַמט אויף דער וואַנט, אַן אָנדענק פון די באָראָ=פּאַרקער קינדער=יאָרן.
* * *
סאַל קאַרפּן אָפּגעוואונטשן אַ גוט יאָר, איז מען ווייטער אַוועק אויף צוועלפטע עוועניו, און זיך אומגעקערט אויף 55טע גאַס. דאָרטן זיינען מיר אַריין צום יאָקער רב, הרב חיים ישעיה קעניג, אין זיין שטיבל “חשק שלמה”, אים ווינטשן אַ גוט יאָר, און באַקומען אויך זיין ברכה. מיט זיין זון שלמהן (איצט הרב שלמה קעניג) האָב איך זיך נאָענט געחברט און מיר זיינען געבליבן חברים אויף אַ גאַנץ לעבן.
מעינקע האָט זיך דערפרייט אַז ער קען באַווייזן זיין זונדל אַזאַ אידיש לעבן. ווען מיר זיינען אַרויס פון הרב חיים ישעיה קעניגס שטיבל, האָט ער מיר געזאָגט: “אָט הירשע=דוד זעסטו אַ ריכטיקן רב, ניט פון די אַמעריקאַנער ראַבאַיס!”
אינאיינעם מיטן געבן זיין ברכה צום נייעם יאָר, האָט דער יאָקער רב געפרעגט ביים טאַטן: אגב, וואָס פאַראַ אידישער נאָמען איז “מעינקע”? אפשר שטאַמט דאָס פון “מענדל” אָדער “מנחם=מענדל”?
“ניין, ניט פון מענדל, רבי”, האָט דער טאַטע געענטפערט. “ס’איז געווען אַזוי. איך בין אַ נאָמען נאָך דער באָבע מוינע, מיין טאַטע הירשע=דודס מאַמע. אַ לענגערע צייט איז ביי מיינע עלטערן, הירשע=דוד און באַדאַנע, געווען נאָר אינגלעך, און דער טאַטע האָט זייער געוועלט נאָך זיין מאַמען אַ נאָמען געבן. אַ אינגל קען מען דאָך ניט רופן ‘מוינע’, האָט מען עס געמאַכט: מעינקע, און אַזוי און ניט אַנדערש בלייבט עס ביי מיר אַלע מיינע יאָרן. איך האָף אַז סיי ביי מיין לעבן און סיי נאָך מיין טויט, וועט מיר קיינער ניט משנה שם זיין, איך הייס מעינקע! און איך האָף זייער, אַז הירשע=דוד, אַ נאָמען נאָך מיין טאַטן, וועט אויך ניט בייטן דעם נאָמען.”
האָט דער יאָקער רב אַ זאָג געטאָן אַז דאָס איז כשר וישר, און אַז מעינקע קען מען אויך אויסטייטשן על פּי דרוש “מעין נקי” (’אַ ריינער קוואַל’). דאָס איז מעינקען זייער שטאַרק געפעלן געווען. “אָט הירשע=דוד, אָט זעסטע אַ רב!”
* * *
אין די שעהן וואָס זיינען פאַרבליבן ביזן גיין אין שוהל צו ראש השנה — אַזוי ווי ס’איז אָקערשט געגאַנגען די רייד ביים יאָקער רב, וועגן דעם אַז מעינקע איז געווען אַ נאָמען נאָך דעם טאַטנס באָבע מוינע (מיין עלטערבאָבע, הייסט דאָס), האָב איך ביים טאַטן געפרעגט וואָס ער ווייס וועגן זיין באָבע מוינע, וואָס ער איז נאָך איר אַ נאָמען. האָט מיר דער טאַטע איבערגעגעבן ערשטנס, ווי אַזוי מ'האָט אַלע דערציילט, וואָס פאַראַ גוטע איז געווען די באָבע מוינע, ווי אַזוי זי פלעגט שטענדיק העלפן אָרעמעלייט. און דערנאָך, האָט ער גענומען דערציילן, וועגן אַ ליטעראַרישן מחלוקת וואָס ס’האָט זיך געטאָן אין ניו יאָרק אַרום זיין צווייבענדיק ווערק “ברענענדיק שטעטל” (וואָס איז אַרויס אין 1938).
“ברענענדיק שטעטל”, אַ פּאָעטיש ווערק וועגן מעינקע’ס ליטוויש=אידישע שטעטעלעך בעת דער ערשטער וועלט מלחמה, מיט אַ סך לידער וועגן דער טיפער אידישער טראַדיציע, און מיט אַ סך ליבשאַפט צו די טראַדיציאָנעל=פרומע אידן, האָט מען ניט זייער גוט אויפגענומען אין דער לינקער ליטעראַרישער סביבה אין ניו יאָרק. אין דער “פרייהייט” זיינען אַ צייט געגאַנגען אַלע וואָך אַטאַקעס אויפן בוך, און אויף מעינקען. מער פון אַלצדינג האָט אָבער מעינקען וויי געטאָן, וואָס מ’האָט אויסגעלאַכט זיינע לידער צו זיין באָבע מוינען, צו דער באָבען, נאָך וועמען ער איז אַ נאָמען, וועמען ער האָט דאָך קיינמאָל ניט געקענט פּערזענלעך. איינער פון די קריטיקער האָט אָפּגעלאַכט מעינקע קאַצעס לידער צו זיין “באָבע טאָלצע”.
האָב איך געפרעגט ביים טאַטן, זיצנדיק מיט אים יענעם ערב ראש השנה שוין אין זיין בוידעם=שטיבל לעבן די פענצטער מיט די קליינינקע אלכסונדיקע שייבלעך: “צי האָסטו זיי אַלעמען געענטפערט, וואָס זיי האָבן אָפּגעלאַכט דיינע לידער צו דער באָבע מוינע?”
“ניין, הירשע=דוד”, האָט ער געענטפערט, מיט אַ כל שהוא פון אַ שמייכל אין אַ ווינקל מויל, וואָס קומט זאָגן, אַז עס וועט גיין די רייד עפּעס אומגעריכט פאַר זיין אינגעלעס אויערן.
“ניין, איך האָב זיי ניט געענטפערט. אַצו וואָס?! נאָר וואָדען, אַלע נאַכט איז דאַמאָלסט צו מיר געקומען צו חלום די באָבע מוינע אַליין, אַזש פון איר קבר אין שטעטעלע סוויר, דאָס איז ניט ווייט פון מיכאַלעשיק, ס’איז אַלץ אין ווילנער געגנט, זי האָט מיר אין חלום דיקטירט מיין פינפטן בוך לידער. איך פלעג זיך אַלע נאַכט אויפכאַפּן און גלייך פאַרשרייבן אירע לידער פונעם חלום. און דאָס איז געוואָרן מיין בוך לידער: ‘ס’האָט דאָס וואָרט מיין באָבע מוינע’ וואָס איז אַרויס אין ניו יאָרק אין 1939. איך נעם עס דיר איצטער אונטערשרייבן, זאָל בלייבן ביי דיר,’סט אַמאָל לייענען, וואָס עס האָט מיר אין חלום געזאָגט די באָבע מוינע וועגן די גרויסע קריטיקער אין ניו יאָרק וואָס האָבן געוואַגט איר אויסצולאַכן.”
איז צום היינטיקן ערב ראש שנה, לאָמיר פאַרענדיקן טאַקע מיטן ציטירן עטלעכע סטראָפעס פון מעינקע’ס בוך “ס’האָט דאָס וואָרט מיין באָבע מוינע” (דער גאַנצער בוך איז בעצם איין לאַנגע ליד, אַ מין חזיון פון דער באָבעס חלומדיקע רייד צו איר אייניקל אין ניו יאָרק):
מיין שטיבל איז אָרעם, מיין שטיבל איז גרוי.
אַ פינגערל זון — אַ רעדעלע אומעט,
ווי אַ צעטראָטענע רויז, די גרייס —
דרייט אַרום מיר זיך אַרום, —
נאָר דעם אייבערשטן אַ דאַנק און אַ לויב,
ס’האַרץ איז ניט אָרעם, ס’האַרץ איז ניט גרוי.
זע, אויף די לאַטעדיקע שויבן,
אַזאַ צויבערדיקע נאַכט איז אַרויס —
אַ נאַכט מיט פייגל, מיט ווינט, מיט פלאַטערדיקן וואונדער,
אָי, ווען כ’זאָל נאָר מיין אייניקל,
פאַר די געסט — די שטערן,
מער כיבוד — מער פענצטערלעך פאַרמאָגן.
*
אין נאָבעלן צילינדער, אין נעטן פראַק,
איז ער דער שעכטער פון וועלטישער בוינע.
מיינע תכריכים, שוין אַזויפיל דורות רייסט ער
און מיט די ריסן פון דעם הייליקן געוואַנט,
די זון פון מיין פאָלק אַלץ בלינדער פאַרהענגט ער.
אַ ליכטיקייט פון דעם בליאַסק פון גילאָטינעס ברענגט ער —
אָי, המנס ליכטיקייט!
און ס’לויכט די האַק,
ניט נאָר איבער די אייניקלעך מיינע, —
ס’לויכט אויך די האַק,
איבער די שוין לעצטע גלידער פון דיין טויטער באָבע מוינע.
*
אַ גוטן טאָג, מיין נאָענטער אייניקל — מיין ווייטע פרייד:
אין דיין צימערל,
זע איך פון מיינע עלטער=עלטער זיידעס דאָס דחקות=לעבן,
זע איך דעם עלעקטרישן גאָט פון ניו יאָרק פאַרשעמט,
מיט דעם זעלביקן ניטגוטן, אַרום אַ טרויער=ליכטל שוועבן, —
זע איך מיין שטאַרקן שטאַם צאַנקען, אין דעם זעלביקן שימער
וואָס פירט אויף דער סטעליע אום — רויכיקע שלאַנגען;
ביי דיינע חורבה=ווענט, האָב איך דערקענט,
פון דעם ווינט — די זעלביקע נויט=געזאַנגען.
*
אַ גוטן טאָג, מיין נאָענטער אייניקל — מיין ווייטע פרייד:
נאָך מיר און מיין שטאָלצן יחוס ביסטו אַ נאָמען —
אַ יחוס פון מילנער, וואַלד=העקער און וויליע=פּליטן,
אַ יחוס פון זיידעס — גיבורים
וואָס האָבן אויף פערד, ווי אויף בליצן, צו די באַשערטע געריטן —
אַ יחוס, ביים יזכור — מיט שמשונען צו דערמאָנען.
* * *
אין 1978, אין זעלביקן יאָר ווען איך בין אַוועק שטודירן אין לאָנדאָן, און געוואָרן בעת מעשה אַ לערער פון אידיש אין אָקספאָרד, זיינען טאַטע=מאַמע אַוועק לעבן אין אַ וואַלד=הויז אין ספּרינג גלען, אַן ערך הונדערט מייל פון ניו יאָרק.
מיט יאָרן שפּעטער, אַז איך האָב זיך אומגעקערט אַ קוק טאָן באָראָ פּאַרק, האָב איך געזען אַז אויפן אָרט פון אונדזער אַמאָליקער הילצערנער שטוב שטייט אַ גרויסער נייער מויער מיט אַ סך דירות. און אַפילו פונעם בנין פון דער ישיבה קטנה עץ חיים איז קיין סימן ניט געבליבן.
און קורץ נאָכן טאַטנס נפטר ווערן, אין תשנ”א — 1991, האָב איך אינאיינעם מיט מיין חבר זיסקע שאַפּירא ע”ה און אַ יונגן רוסישן חבר, פּיאָטער איוואַנאָוו, גענומען זוכן דער באָבע מוינעס מצבה אויפן אַלטן אידישן בית עולם אין שטעטעלע סוויר. נישטערנדיק צווישן די אַלטע, איינגעבויגענע מצבות, און טראַכטנדיק וועגן יענעם פאַר=ראש=השנהדיקן שמועס אויפן טאַטנס בוידעם=שטיבל אין באָראָ פּאַרק, האָבן מיר געזוכט און... געפונען!
אַזוי אַרומעט, קומען זיך צונויף דאָ אין ווילנע, ערב ראש השנה, געדאַנקען וועגן באָראָ פּאַרק, וועגן יענעם שפּאַציר מיטן טאַטן, וועגן דעם שמועס מיטן יאָקער רב וואָס האָט געפירט צום שמועס וועגן דער באָבע מוינע, אַ ליכטיקן גן עדן איר.
www.dovidkatz.net
www.judaicvilnius.com Dovid Katz, "Boro Park Memories" (in Yiddish)
In Algemeyner Zhurnál (Algemeiner Journal) |
