דער באַוואוסטער דענקער און גרינדער פונעם מאָדערנעם געביט פון פּסיכאָאַנאַליז, זיגמונד פרויד (געלעבט פון 1856 ביז 1939) האָט מער איידער אַוועלכער ניט איז אַנדערער געלערנטער זיך דערגרונטעוועט צום ענין: הומאָר, און צום מער עמקותדיקן באַדייט פון הומאָר. זיין בוך, "וויצן און זייער שייכות מיט דער אונטערבאַוואוסטזיניקייט" (צוערשט אַרויס אין 1905 אין דער שטאָט ווין, אויף דייטש) ווענדט אָן אַ שפּאָר ביסל ביישפּילן פון דער אידישער שפּראַך און פון אידן בכלל, בכדי אויפווייזן, אַז אין אַ וויץ שטעקט אָפטמאָל אַ סך אַ טיפערע מחשבה, ניט זעלטן אַזאַ מין מחשבה זרה, וואָס מ'איז נוטה ניט אויסדריקן בפירוש, ניט ביי זיך און ניט פאַר יענעם.
אָפטמאָל האָט דער טיפערער, פאַרבאָרגענער אינהאַלט אַ שייכות מיט עפּעס וואָס, אַן אָנגעווייטיקטע פּרשה אינעם פּערזענלעכן לעבן ביי אַ יחיד, אָדער אינעם קאָלעקטיוון באַוואוסטזיין ביי אַ ציבור. ס'קען טרעפן, אַז וועגן דעם אורשפּרונג און וועגן דעם וואוקס פון אַזעלכע זאַכן ווייס מען אָפט אַליין ניט, לכל הפּחות, באַוואוסטזיניקערהייט. דאָס זיינען זאַכן, וואָס קענען וואו ניט וואו "אַרויסשפּרינגען", אַשטייגער אַז מען שלאָפט, אין אַ חלום; און אַז מ'איז וואַך — אין אַ וויץ.
פרויד האָט אויך אין זיינע ווערק אַ סך געפאָרשט די מענטשלעכע פּראָבלעמען פון ווייניק=ווערטיקייט ביי זיך אַליין, פון שנאה צו זיך אַליין (זעלבסט=האַס), און די אופנים, אויף וועלכע דאָס קען זיך אויסדריקן.
זיגמונד פרויד איז כידוע געווען אַן אַסימילירטער איד וועלכער האָט זיך פונדעסטוועגן געהאַלטן פאַר אַ איד אַלע זיינע יאָרן, און האָט זיך אַנטזאַגט זיך לאָזן באַפּטיזירן, אַפילו אין די יאָרן ווען ס'וואָלט אים געווען אין לעבן שטאַרק "ניצלעך" אין יענע עסטרייכישע און דייטשישע קרייזן; דאָס געהערט אָבער אַן אַנדער איגרתל...
עד כאַן פרויד.
במה דברים אמורים?
*
איז אָטוואָס: אַ סך (חלילה ניט אַלע!) "מאָדערנע אידן" האָבן געוויסע קאָמפּלעקסן וועגן טראַדיציאָנעל=רעליגיעזע, חרדישע אידן; ועל כולם וועט דאָס אין אונדזער צייט הייסן — וועגן חסידים. די "מאָדערנע" איז צומאָל "ניט אינגאַנצן באַקוועם" אָנקוקן אַ "ריכטיקן אידן מיט אַלע פּיטשעווקעס". יענער איז "צו עטניש", אָדער "צו אַלטפרענקיש", אָדער, אויב צוקוקן זיך נעענטער צום אָרט וואו ס'ליגט דער הונט באַגראָבן, אַזוי צו זאָגן, איז דער חרדישער איד אפשר פאַרן "מאָדערנעם" גלאַט אַ ברמיזאדיקע אָפּשפּיגלונג פון ז י ך אַ ל י י ן, פון טאַטע=מאַמע, פון באָבע=זיידע, פון די עלטערזיידעס און עלטערבאָבעס "פון דער אַלטער היים".
ביי טייל מאָדערנע אידן, וואָס שאַצן הויך זייער "אַריינגעפלאָכטנקייט" אין דער אַרומיקער באַפעלקערונג (בפרט אין די הויך אַנטוויקלטע לענדער וואו מ'האָט גרויס דרך ארץ צו דער אַרומיקער באַפעלקערונג), איז גאָר פאַראַן אַן אונטערבאַוואוסטזיניקער פּחד, אַז דער ניט=איד וואָס קוקט אויף זיי זעט "דורך די ברילן פון דער פאַנטאַזיע", ניט דעם "היינטצייטיקן אידישן חבר", נאָר עפּעס אַ אידן פון אַמאָל, טאַקע מיט אַלע פּיטשעווקעס ווי ביי "אַ ריכטיקן אידן"...
דער געניאַלער ניו=יאָרקער אידישער קאָמיקער, וואודי אַלען (געבאָרן אין 1935, דער נאָמען זיינער פון דער היים איז געווען: אַלען קעניגסבערג), האָט ניט ווייניק אַריינגעקוקט אינעם ענין אין זיינע פילמען=קאָמעדיעס, וואָס ווערן צוגעקוקט דורך אַ סך ניט=אידן אויך. אין איינעם אַ באוואוסטן ביישפּיל, אין פילם "עני האָל", וואָס איז אַרויס כמעט מיט דרייסיק יאָר צוריק (אין 1977), איז פאַראַן די סצענע אין וועלכער דער "העלד", אַ שטאַרק נערוועזער מאָדערנער אידישער ניו=יאָרקער טיפּ — דיאָ ראָלע שפּילט וואודי אַלען אַליין — פאַרפּלאָנטערט זיך אין אַ ליבע מיט אַ ניט=אידישער פרוי וועלכע "ברענגט אים אַהיים" זיך צו טרעפן מיט איר שטאַרק=אַמעריקאַנישער משפּחה.
דאָרטן, ביי די גויאישקע מקורבים צו גאַסט, יאַוועט זיך פּלוצלונג אויפן עקראַן (סקרין), מעשה כישוף, גאָר אַן אַנדערער וואודי אַלען: אַ וואודי אַלען מיט באָרד און פּאות און אַ היטל. אָטאָ דער מאָדערנער איד, וואָס טרעפט זיך מיט דער "עכט=אַמעריקאַנער" משפּחה, ציטערט דאָך ביי זיך אין האַרצן, אַז קוקנדיק אויף אים, וועלן די קרובים פון זיין חברטע דערזען "אין די שפּאַקולן פון זייער פאַנטאַזיע", אַ טיף=פרומען אידן, אַן אַלטמאָדישן, מיט די אַלע אייגנאַרטיקייטן ווי ביי "אַ ריכטיקן אידן". און אפשר אַזויאָ זעען טאַקע יענע דעם אויסגעאַסימילירטן אידן, וואָס אים ווילט זיך קלערן, אַז מ'קוקט אויף אים ווי אויף "סתם נאָך אַ בירגער".
*
דער אַלגעמיינער אידישער פּחד פאַר חרדים (נאָכאַמאָל איז וויכטיק צו באַטאָנען: חלילה ניט ביי אַלע!) איז געוואָרן גרעסער, ניט קלענער.
אָדאָ ניט לאַנג אין "זשורנאַל" (כ"ח תשרי תשס"ז — 20טן אָקט. 2006), האָט אונדזער שטענדיקער שרייבער הרב דוד דוב האָלאַנדער נ"י געשילדערט אַ פאַל, וואו אַ אידישע פרוי קוקט אָנעט אַ חסיד אויף אַן אויטאָבוס אין ניו יאָרק, און זי זאָגט אים אַריין, אַז זי שעמט זיך וואָס ער גייט אָנגעטאָן ווי פאַרצייטיקע אידן, און מאַכט אָן דערביי בושות פאַר אַלע אידן. ווען זי ווערט אָבער געוואָר, אַז זי האָט אַ טעות, און דער מענטש איז גאָר פון דער קריסטלעכער אַמישער באַפעלקערונג פון פּענסילווייניע, ווערט זי פאַרקערט גלייך אַן אַנדערע, מלא שבחים, אַלמאי ער האָט דעם מוט אויפצוהיטן זיין ירושה, די עכטע טראַדיציעס פון זיין פאָלק.
דאָס הייסט, מען איז אַרום=און=אַרום צופרידן אַז אַלע גרופּעס זאָלן אויפהיטן זייער קולטור און שטייגער לעבן ("אידענטיטעט"), אין אַ מאָדערנער טאָלעראַנטער און פילפאַרביקער דעמאָקראַטישער מדינה; נאָר אַז ס'האַנדלט זיך וועגן טראַדיציאָנעלע אידן, איז דער מאָדערנער איד אַמאָל פאָרט "אין זעקסטן הימל" און ניט אין זיבעטן.
קיין ביישפּילן פון דעם פענאָמען פעלן ניט. אויפן שפּיץ מעסער:
אין 1993, האָט דער דירעקטאָר פון "אייפּאַק" (די פּראָ=ישראלדיקע לאָבי אין וואַשינגטאָן), געמוזט רעזיגנירן ווען מ'האָט אים ציטירט זאָגנדיק, אַז: "אידן פונעם הויפּט=שטראָם פילן זיך ניט זייער באַקוועם מיט די אולטראַ=אָרטאָדאָקסישע, ס'האָט צו טאָן מיטן 'קלעס' פון מענטשן, זייער אימאַזש איז אַז פון זיי גייט אַ שלעכטער ריח (...) עפּעס חסידים און ניו=יאָרקער דימענט הענדלער".
אין אַ גאָר וויכטיקן בוך וועגן דעם גאַנצן ענין, וואָס איז אַרויס אין ניו יאָרק אין 2003, האָט פּראָפ. נח עפרון געשריבן אַזאַ סך=הכל: "חרדים זיינען אונדזער קאָלעקטיווע אָבסעסיע, דער מאָנסטער אונטערן בעט, דער געדאַנק, וואָס מיר קענען ניט פאַרטרייבן". אמת, עפרון רעדט דירעקט וועגן דער לאַגע אין ארץ ישראל, נאָר אַ סך פון זיינע ריכטיקע מסקנות זיינען אויך שייך צו דער מערבדיקער וועלט און אַמעריקע, וואו דער ענין, וואָס איז אין די תפוצות בדרך כלל ניט דירעקט פאַרבונדן מיט עקאָנאָמישע און פּראַקטיש טאָגטעגלעכע פראַגן, איז אַ סך מער "אונטערבאַוואוסטזיניק", אין פרוידיאַנישן זין, און אויף אַ שטייגער וואָס איז באַלויכטן געוואָרן דורך וואודי אַלען.
*
אָטאָ דער מאָדערנער איד וואָס ציטערט אַזוי פאַר חרדישע אידן, שטעלט מיט זיך פאָר, קען מען זאָגן, אַן אַמעריקאַנער גלגול פונעם פריערדיקן "מאָדערנעם אידן" אין אייראָפּע, און בפרט אין די צענטראַל=אייראָפּעאישע מלוכות וואו ס'האָט זיך פאַרשפּרייט די מענדעלסאָניאַנישע השכלה באַוועגונג. דאָ גייט די רייד, פאַרשטייט זיך, וועגן דעם פילאָסאָף פון דער בערלינער אידישער השכלה (די "אויפקלערונג" אָדער "עמאַנציפּאַציע" באַוועגונג פאַר אידן), משה מענדעלסאָן (וועלכער האָט געלעבט פון 1729 ביז 1786). מענדעלסאָן האָט געהאַלטן, אַז אויב די אידן וועלן נאָר גיין אָנגעטאָן ככל הגוים, רעדן אויף דער שפּראַך פון ניט=אידישן אַרום, און זיך צופּאַסן צו דער אַרומיקער באַפעלקערונג אַלס "גוטע דייטשן פון מאָזאַאישן גלויבן", וועט דאָס אָן ספק אָפּשאַפן דעם אידן=האַס, מען וועט געבן אידן די פולע בירגערלעכע רעכט גלייך מיט אַלע, און ס'עט זיין גוט און וואויל און פריילעך, ליהודים ממש.
אין אַכצעטן יאָרהונדערט האָבן מערסטע אידן אין דייטשלאַנד נאָך גערעדט אויף אידיש (דאָס איז ניט גענוי אונדזער אידיש, ס'איז דער עלטערער דיאַלעקט וואָס רופט זיך "מערב אידיש" און וואָס איז היינט אָפּגעשטאָרבן אַלס גערעדטע שפּראַך). האָט עס מענדעלסאָן געהאַלטן פאַר אַן עיקר "אויסצוהיילן" זיינע דייטשישע אידן פון דער "בושה"; ער האָט געשטורעמט קעגן דעם "זשאַרגאָן" (ווי די משכילים האָבן אָנגערופן אידיש, מיט אַ טערמין וואָס זיי האָבן גערן איבערגענומען ביי די אַנטיסעמיטן). מענדעלסאָן האָט געשריבן (אויף דייטש, פאַרשטייט זיך), אַז "דער זשאַרגאָן האָט אַ סך בייגעטראָגן צו דער אוממאָראַלישקייט פון פּשוטע אידן"...
אידן פון אַ גאַנץ יאָר האָבן דאַמאָלסט אַפילו ניט געקענט לייענען קיין דייטשישע אָדער לאַטיינישע אותיות ("גלחות" ['גאַלכעס'] האָט עס אויף אידיש געהייסן). זיינען די דייטשישע משכילים געפאַלן אויף אָט אַן המצאה: מ'האָט גענומען דרוקן ביכער אויף דייטש (אָדער אַ שטאַרק פאַרדייטשטן אידיש) נאָר מיט אידישע אותיות (מיטן דעמאָלטיקן "משקיט" שריפט), כדי צו "דערהייבן און דערציען" דעם עולם הדרגהווייז.
איינער פון מענדעלסאָנס נאָענטע נאָכפאָלגער, דוד פרידלענדער (געלעבט פון 1750 ביז 1834), האָט אין זיין "זענד=שריפט אן דיא דייטשי יודן" (בערלין תקמ"ח \ 1788), געשריבן אַזאַ מין חכמה: "דאס אונטר אונס איבליכי יידיש=דייטש אייני רעגללאזי, פר שטימלטי (...) שפּראכי, מיססי גאנץ אבגשאפט (...) ווערדן".
*
אָבער אין די מזרח=אייראָפּעאישע לענדער, וואו דער אידישער ישוב און זיינע טראַדיציעס זיינען געווען אָן אַן ערך שטאַרקער, האָט די השכלה באַוועגונג גאָר אָנגענומען אַן אייגנאַרטיקן, זעלבשטענדיק=אידישן פּנים. צווישן די רעזולטאַטן, דירעקט אָדער אַפילו באלכסונדיק, קען מען צורעכענען די מאָדערנע אידישע און די מאָדערנע העברעאישע ליטעראַטור: דאָס אויסאַנטוויקלען אָט די צוויי אידישע לשונות אין אייראָפּעאיש=מעסיקע ליטעראַרישע כלים וואָס זיינען מסוגל צו די זשאַנרען פון דער וועלט ליטעראַטור (בתוכם: פּאָעזיע, ראָמאַנען און דערציילונגען, דראַמע, פּאָליטישע שריפטן און נאָך אַ סך). עס זיינען אויך אין גאַנג פון דער צייט אויפגעקומען נייע צינורות צו די שפּראַכן, בתוכם אין דער ערשטער ריי — צייטונגען...
אין אַ גרויסער מאָס, איז די מאָדערנע אמת=קינסטלערישע ליטעראַטור אויף אידיש אַנטוויקלט געוואָרן דורך יחידים, יחידי סגולה קען מען זאָגן, טאַלאַנטירטע שרייבער, וואָס אליין זיינען זיי אויסגעהאָדעוועט געוואָרן אין דער טראַדיציאָנעל פרומער אידישער סביבה, און זיינען שפּעטער צו אַוועק אין איינער פון די מאָדערניסטישע וועלטלעכע אידישע שיטות. ניט זעלטן, אָנהייבנדיק פון בערך סוף ניינצעטן יאָרהונדערט, האָט דאָס אָפטמאָל געקענט הייסן ווערן אַ נאָכפאָלגער פון איינער פון די לינקע פּאָליטישע באַוועגונגען — סאָציאַליזם, אַנאַרכיזם, קאָמוניזם, טעריטאָריאַליזם, לינקע פּועלי ציון און נאָך.
נאָר וואָס: אין די ווערק פון די אמת טאַלאַנטירטע אידישע שרייבער, ווען זיי האָבן געשריבן אויף דער פריי (און ניט אַשטייגער אונטערן סאָוועטישן ממשלת זדון אָדער אין די קרייזן פון זיינע דאָרטיקע אידישע חנפנים=קאָלאַבאָראַטאָרן, צי אין דער "יעווסעקציע" אין די ערשטע יאָרן פון סאָוועטנפאַרבאַנד, צי אין דער "סאָוועטיש היימלאַנד" קליקע אין די לעצטע יאָרן פונעם סאָוועטנמאַכט). ביי די לינקע קרייזן אין די פרייע לענדער, איז ביז גאָר זעלטן געווען אַ שמץ פון שנאה אָדער בושה לגבי דעם טראַדיציאָנעל=פרומען אידן און זיין לשון, אמונה, שטייגער לעבן און גאַנצן מהות.
איפּכא מסתברא: פון מענדעלע מוכר ספרים און אַזש ביז דער נייער צייט, האָט די אידישע ליטעראַטור געשעפּט פולע עמערס מיט חומר, מיט אינספּיראַציע און מיטן טיפסטן וועזן — בתוכם דעם עולם ומלואו מיט שפּראַכיקע פאַרבן, סימבאָלן, רמזים און אַסאָציאַציעס — פון דער סאַמע טראַדיציאָנעלער וועלט. אָן דעם תוכן, אָן דעראָ שפּראַכיקער עשירות, וואָלט די אידישע ליטעראַטור געווען ניט מער ווי אַ שאָטן פון דעם וואָס זי איז.
וואָס שייך דער פאָרשונג פון אידישער שפּראַך און ליטעראַטור, זיינען טייל פון די גרעסטע אויפטוער פון די לעצטע הונדערט יאָר אַליין געווען טראַדיציאָנעלע, פרומע אידן, צווישן זיי שלמה אשר בירנבוים (1891 – 1989) און יחיאל פישער (דער שפּעטערדיקער יחיאל בן נון, 1911 – 1983).
וואָס אַן אמת, זיינען אָבער ניט ווייניק געווען "פּרינציפּיעלע סעקולאַריסטן", אין מאָדערנעם וועלטלעכן גייסט פון דער צייט, וואָס זיינען אין אייגענעם לעבן אַוועק גאָר ווייט פונעם טראַדיציאָנעלן אידישן לעבן. אלא וואָדען, יעדער האָט פאַרשטאַנען אויף וואָס די וועלט שטייט, אַז אויף צו פאָרשן די אידישע שפּראַך און ליטעראַטור געשיכטע, דאַרף מען סיי זיין (אָדער ווערן) אַ ריכטיקער קענער אין "די קליינע אותיעלעך", און סיי באַציען זיך מיט אַ טיפן דרך ארץ צו ריכטיקע, טראַדיציאָנעלע אידן וואָס זיינען די נאַטירלעכע טרעגער פון דער לעבעדיקער אשכנזישער ציוויליזאַציע, דאָס הייסט, היסטאָריש גערעדט, פון דער אידיש ריידנדיקער ציוויליזאַציע.
דער אידישער לינגוויסט און ייוואָ גרינדער מאַקס וויינרייך, וואָס איז אַליין געווען אַ שטרענגער "סעקולאַריסט" אין פּריוואַטן לעבן, האָט אָפּגעגעבן ניט ווייניק יאָרן צו באַהערשן די טראַדיציאָנעלע אידישע ציוויליזאַציע. פון זיין פיר=בענדיקן מייסטערווערק, "די געשיכטע פון דער אידישער שפּראַך" (ייוואָ, נ.י. 1973), ווערן הונדערטער זייטן, סיי פון טעקסט סיי פון הערות, געווידמעט די טעמעס וואָס רופן זיך ביי אים אָן "די שפּראַך פון דרך הש"ס" און "אינעווייניקסטע אידישע צוויי=שפּראַכיקייט" (געמיינט: לשון קודש און אידיש). אַ פולשטענדיקע איבערזעצונג פונען ווערק ווערט איצט געגרייט דורך דער ניו=יאָרקער ייוואָ בשותפות מיטן פאַרלאַג פון יעיל אוניווערסיטעט (אַן איבערזעצונג פון די ערשטע צוויי בענד איז דערשינען אין 1980, איבערגעזעצט פון שלמה נאָבל ע"ה און אים צו לאַנגע יאָר שיקל פישמאַן).
*
לעצטנס איז אויסגעקומען לייענען דעם אויטאָביאָגראַפישן בוך, "מיין לעבנס=געשיכטע" פון דערציער און ליטעראַטור היסטאָריקער קלמן מרמר. דער שטאַרק לינקער מרמר, אַ דירעקטאָר פון אַמאָליקן אידישן לינקן לערער סעמינאַר אין ניו יאָרק, האָט געלעבט פון 1876 ביז 1956. ער האָט אין זיין ווערק (שיין אַרויסגעגעבן אין צוויי בענד דורכן ניו=יאָרקער "איקוף" נאָך זיין טויט, אין 1959), באַשריבן אין דער טיף די גייסטיקע השפּעות אין זיין לעבן. דאָרטן וועט איר לייענען וועגן ר' אליהו פּנחס, ר' יהושע כלב און ר אליה=איטשע חריף וועמען ער געדענקט גוט, און מיט אַ סך ליבע, פון דער אַלטער היים; און דאָרטן דערוויסט מען זיך, מיט וואָס עס האָבן באַרייכערט זיינע יאָרן דער מהרש"א, דער פּני יהושע, דער שיטה מקובצת און נאָך ווייטער אָן אַ שיעור.
און אויב איר וועט לייענען די פּאָעזיע פון דעם הויפּט=בויער פון דעם אַמאָליקן לינקן אידישן שרייבער פאַראיין אין ניו יאָרק, אַלעקסאַנדער פּאָמעראַנץ (געלעבט פון 1901 ביז 1965), וועט איר אָנטרעפן צווישן די ערשטע שורות פון זיין זשורנאַל "יונג קוזניע" (נ.י. 1924) אַזעלכע פראַזן ווי "נשמות דאזלין ערטילאין" אויסגעפורמט פון לשון הזוהר (דאָרטן נשמתין דאזלין ערטילאין).
און אַזוי איז דער דין ביי שיער ניט אַלע קענער, שרייבער, דערציער, פאָרשער און לערער פון די עלטערע דורות אויפטוער אויפן געביט פון דער וועלטלעכער אידישער שפּראַך, קולטור און ליטעראַטור. דאָס הייסט אין מערסטע פאַלן, די דורות אַזש ביזקל דעם לעצטן דור וואָס איז כאָטש טיילווייז אויסגעוואַקסן אין מזרח אייראָפּע פאַרן חורבן — זאָלן די פּיצינקע צאָל לעבן געבליבענע נאָר זיין געזונט און שטאַרק, און האָבן ניט אריכת ימים סתם, נאָר אריכת ימים מיט געזונטע, ליכטיקע, שעפערישע טעג און שעהן.
*
און וואָס איז מכח היינט? ביי די קלובן, אינטערנעט פאָרומס, פּראָפעסוירים און טוער אויפן געביט פון "דעם וועלטלעכן אידיש", געבאָרענע נאָך דער מלחמה? וואָס שייך דער באַציאונג צו דער טראַדיציאָנעלער אידישער ציוויליזאַציע קען מען פעסטשטעלן אַ שאַרפע ירידה אין איכות.
עס איז פּשוט ניט צום גלייבן וואָס מ'קען טרעפן, אַפילו ניט זוכנדיק. צוליב דער פאַרדריסלעכער נטיה אויפן געביט פון אידיש צו פאַרוואַנדלען חילוקי דעות אין גלאַט שנאת חינם, מיט אומצאָליקע פּערזענלעכע אַטאַקעס וואָס גייען אַריין אינעם "הכל לפי המבייש והמתבייש", וועלן מיר פאַרשפּאָרן אָנרופן די נעמען פון די חשובע קאָלעגן, און זיך באַנוגענען מיט די מראה מקומות צו זייערע דברי חכמה. עס גייט דאָך אין ריידן צו דער ז אַ ך, ניט צום מענטשן.
אַ היפּשער חלק (חלילה ניט אַלע!) פון די היינטיקע "מומחים" אויפן געביט פון אידיש האַלטן, אַז אַלצדינג אויף אידיש וואָס האָט צו טאָן מיט פרומע אידן, מיט חסידים, מיט חרדים, מיטן היימישן עולם ביי וועמען מען טרעפט די איינציקע אידיש ריידנדיקע היימען און גאַסן אויף דער וועלט, אַז דאָס איז אַלץ גאָרניט קיין אידיש, ס'איז אַ מין "מאָמבאָ דזשאָמבאָ", אַ פּרימיטיווער ציבור מיט פּלאַפּלער.
און דאָ שפּירט זיך, היסטאָריש גערעדט, יענער "דעזשאַ וואו": עפּעס שיער ניט פּאַכאָזשע, נאָכמער: שיער ניט דאָס אייגענע, וואָס די אַמאָליקע זשאַרגאָן=פרעסנדיקע מענדעלסאָניאַנער האָבן מיט העכער צוויי הונדערט יאָר צוריק אָנגעשריען בקולי קולות אַקעגן דעם דאַמאָלסדיקן היימישן אידן פון אַ גאַנץ יאָר אין די מערב=אידישע שטחים.
עטלעכע פּערל פון מוסטער-וועגן, בלויז פון די לעצטע עטלעכע יאָר:
אויפן אינטערנעט פאָרום "מענדעלע" האָט איינער געשריבן (אויף ענגליש, פאַרשטייט זיך), אַז "חרדים מאַכן דעם באַשלוס, זיך אָפּצוזונדערן אין 'ענקלאַוועס' און נוצן די אידישע שפּראַך ווי איינעם פון די מיטלען זיך צו איזאָלירן פון דעם וואָס זיי זעען ווי די שנאהדיקע דרויסנדיקע סעקולערע וועלט. פאַרן גאַנצן אונטערשייד וואָס עס מאַכט אויס, וואָלטן זיי געמעגט פאַרבייטן אידיש מיט חזיר=לאַטיין (בלע"ז: פּיג=לאַטין), אַבי עס דינט זיי דעם ציל פון איזאָלירן זיך פון דער דרויסנדיקער וועלט" (25טן סעפּט. 2005). ווייטער גייט דאָרטן דער שטות, אַז ביי די חרדים זיינען ניטאָ קיין פאַרשיידענע שיטות און פּנימער, ס'איז עפּעס אַן עדה פון "אַלע יוונים האָבן איין פּנים". אַז ס'וואָלטן געגאַנגען אַזעלכע רייד וועגן שוואַרצע, וועגן אַמישע, וועגן טערקן, וואָלט מען (מיט רעכט) געשריען: "פע מיט אַ פ' — ראַסיזם!" אָבער די "טאָלעראַנטע ליבעראַלן" וואָס גריבלען זיך מיט אידיש, דער עיקר אויף ענגליש, מאַכן צומאָל אַן אויסנאַם, אַז ס'גייט די רייד וועגן אידיש ריידנדיקן ציבור, און ס'איז אַלץ פּתח שין שאַ וועגן די אַלע באַשמוצונגען.
אין אַ בוך (אויף ענגליש), "אידיש: אַ ליגנוויסטישער אַריינפיר", וואָס דער קיימברידזשער פאַרלאַג האָט אַרויסגעלאָזן אין 2005, ווערן געווידמעט צענדליקער זייטלעך דעם "כלל אידיש" פון די קלובן און די פּאָר שפּראַך=פּוריסטן; דעם חסידישן אידיש פון הונדערטער טויזנטער אידן ווידמעט מען צוויי זייטלעך, וואָס שילדערן דעם חסידישן אידיש ווי אַ מין זשאַרגאָן אינגאַנצן אָן רעגלמעסיקייט. עלעהיי מ'וואָלט איינער דעם אַנדערן פאַרשטאַנען, אַז ס'וואָלט ניט געווען קיין יסודותדיקע רעגלמעסיקייט. דאָס איז אַ שפּראַך אין אַ צייט פון איבערגאַנג; און ס'איז די אַרבעט פונעם לינגוויסט צו אַנאַליזירן דעם איבערגאַנג, ניט סתם מזלזל זיין דאָרטן וואו די פאַקטן פון די לעבעדיקע רייד, און די געדרוקטע פּובליקאַציעס "שטימען ניט" מיט דעם וואָס די שפּראַך=פּוריסטן האָבן בחדרי חדרים "דיקטירט".
אין ענגלישן זשורנאַל (איבער אידישע ענינים) "מאָמענט" (פעב. 2005), שרייבט אַ באַקאַנטע יונגע אַמעריקאַנער שרייבערין, אין שייכות מיטן ענין אידיש און חרדים, אַז אידיש קען עקזיסטירן ביי חרדים אין אַמעריקע בלויז דערפאַר וואָס וועלטלעכע אידן קעמפן פאַר די רעכט פון חרדים, בשעת זיי אַליין "פאַלן דורך אויף אַ קאָלאָסאַלן אופן, צו פאַרזיכערן דעם אייגענעם קיום". הייסט דאָס, אַז ביי דער חשובער מחברטע קומט אויס, אַז אידיש קען עקזיסטירן ביי חרדים אין אַמעריקע צוליב דעם בראַוון קאַמף פאַרדערפאַר, וואָס עס פירן די מאָדערנע וועלטלעכע אידן...
הייסט עס, מ'דאַרף נאָר אויפעפענען די ליטעראַטור אויף ענגליש ו ו ע ג ן אידיש פון די לעצטע צייטן אויף צו טרעפן די משונהדיקסטע איינפאַלן: אַז חרדים רעדן אידיש צוליב שנאת הכלל און אויף דעם צוועק וואָלטן זיי עס גערן פאַרביטן מיטן "פּיג=לאַטין"; אַז דער אידיש פון חרדים האָט ניט קיין שום רעגלמעסיקייטן; אַז חרדים קענען אויפהאַלטן אידיש ווייל די פרייע קעמפן עס אויס פאַר זיי און זיי אַליין סטאַרען זיך נעבעך ניט.
און דאָס אַלץ שטעלט מיט זיך פאָר מערניט אַ קליינעם טייל פון די "אבנים רעות" וואָס לויערן אויף די בלעטער פון היינטיקע פּובליקאַציעס וועגן אידיש.
און בעוונותינו, טרעפט מען דאָ און דאָרטן ענלעכע פאָראורטיילן אויך צומאָל אין טייל געבליבענע סעקולערע פּובליקאַציעס אויף אידיש, בפרט ביי די פאַרביסענע וועטעראַנען פון א. ווערגעליסיס "סאָוועטיש היימלאַנד" און ווען ניט ווען ביי טייל פון די וואָס האַלטן זיך פאַר "יוגנט=רופיסטן"; מחשבותן, ס'איז גוט צו בלייבן יונג, נאָר מ'דאַרף סיי ווי גרייט זייט אויסוואַקסן וואָס שייך די השגות.
וואָס אָבער אַן אמת, שטאַמט די קרענק פון "חרֵדאָפאָביע" (כריידאָפאָביע) — דער פּחד, די שנאה, דער קאָמפּלעקס געפילן פון בושה און מינדערווערטיקייט לגבי חרדישע אידן, און אין לעצטן סך=הכל לגבי זיך אַליין — לחלוטין נ י ט פון די "אידישיסטישע קרייזן"; פאַרקערט, ווי מיר האָבן געזען, האָבן די לעצטע דורות מזרח=אייראָפּעאיש געבאָרענע טאַלאַנטן גאָר געבויט, סיי טעמאַטיש און סיי שפּראַכיק, אויף די אוצרות פון דער אייביקער אידישקייט, און עס איז נאָר אין די לעצטע יאָרן וואָס כריידאָפאָביע האָט איר ווירוס צעטראָגן אין טייל היינטיקע אידיש קרייזן, דער עיקר די וואָס שרייבן אויף ענגליש ו ו ע ג ן אידיש, און צומאָל אַזעלכע ביי וועמען קלאַפּן אויפן אויסגעקלערטן "כלל אידיש" מיט זיינע ווערטער פון דער הפטורה, און "קעמפן" פאַרן קינדערגאָרטן אויסלייגעכץ מיט די פּינטעלעך, איז אַ מין צאַצקע, פעטיש, מעלאַנכאָליע, אַַ מאָדנע איינריידעניש אַז דאָס אַלץ שטייט ברומו של עולם.
דאָס איז אַ מוראדיקער היסטאָרישער פּאַראַדאָקס, מחמת דעם וואָס דער זעלבער ביטול כלפּי בולט=עטנישע, טראַדיציאָנעל=אויסזעענדיקע אידן איז היסטאָריש געווען אין מערסטע פאַלן אַ ביטול לגבי אַ ל ע פאַרוואַנדלונגען און פאָרמען פון דער אידישער שפּראַך, ניט שייך צו רעליגיעז צי סעקולער, ניט שייך צי טראַדיציאָנאַליסטיש צי מאָדערניסטיש. אַכלל, אידיש גופא, די שפּראַך שוין פאַר=זיך, שטייט אין סאַמע צענטער פון די "כאַראַקטעריסטישע שטריכן פונעם טראַדיציאָנעלן, אייראָפּעאיש שטאַמיקן אידן" מיט וועלכן ס'האָבן זיך געשעמט אַזויפל "מאָדערנע", צי בהדיא, צי אונטערבאַוואוסטזיניקערהייט. נאָר וואָס, ביי טייל פון די וואָס גריבלען זיך מיט אידיש, דער עיקר אויף ענגליש, איז דער גאַנצער עסק "אידיש" אַזוי ווייט דערפירט געוואָרן פונעם מקור, אַז מען מיינט אַזש, אַז מען קען זיך אָפּגעבן מיט אָט דעם לומפּן=אידיש, און מבטל מאַכן די אידישע ציוויליזאַציע וואו אידיש איז אויפגעקומען, און די געזעלשאַפטן ביי וועמען די שפּראַך לעבט און ווערט איבערגעגעבן נייע דורות.
*
אין שיער ניט אַלע געזעלשאַפטן האַלט מען בדיעבד פון דער אינטעלעקטועלער גבורה פון די "שמועסנדיקע שיכטן": די פּראָפעסיאָנעלע דעה=זאָגער, בתוכם שרייבער, געלערנטע, פּראָפעסאָרן; און ביי היינטיקן טאָג פאַרשטייט זיך אויך די אַלערלייאיקע מעדיאַ לייט אין דער פּרעסע, ראַדיאָ, קינאָ, טעלעוויזיע, אינטערנעט, און אויך די פּני פון די גרויסע, מעכטיקע אָרגאַניזאַציעס.
ס'ווילט זיך אָפטמאָל ניט גלייבן, אַז די מלומדים נבונים קענען האָבן די אייגענע פּראָווינציעלע פאָראורטיילן וואָס ביי "פּראָסטע מענטשן". ס'איז דאָך "ביי זיי די סאַמע אַרבעט" צו באַטראַכטן אַ פּראָבלעם פון אַלע זייטן, און ניט אַריינפאַלן אין פאַראַלגעמיינערונגען און נעגאַטיווע פאָרשטעלונגען וועגן גאַנצע גרופּעס מענטשן.
פונדעסטוועגן האָט ניט איינמאָל אויפגעוויזן די געשיכטע, אַז די שרייבער און דענקער ווערן אויך טיף באַאיינפלוסט פון זייער סביבה און פון די פאָראורטיילן וואָס געפינען זיך "אינדערלופטן" אין זייער אָרט און צייט. נאָכמער: ביי זיי איז אַמאָל נאָך מער מסוכן די זאַך, ווייל די פאָראורטיילן זיינען עלול קונציקערהייט פאַרדעקט און פאַרבאַהאַלטן צו ווערן אין אַ געוועב פון "אַקאַדעמישע סיסטעמען", כלומרשדיקע פאַקטן, כלומרשט אָביעקטיווע אָבזערוואַציעס.
*
און דער פּועל יוצא פון די פאָראורטיילן — די פראַגע, וואָס פאַר אַן השפּעה האָבן זיי אויף די רעזולטאַטן פון אַ פאָרשונגס=אַרבעט — קען זיך ווענדן אין דעם, צי די פאָראורטיילן האָבן אַ דירעקטע שייכות מיט דער טעמע וואָס ווערט באַהאַנדלט.
למשל, אויב אַ מאָדערנער פאָרשער פון (לאָמיר אָנכאַפּן) דער טעמע "העברעאישע ליטעראַטור אין רוסלאַנד אין ניינצעטן יאָרהונדערט" האָט פאָראורטיילן קעגן חרדים, און קעגן דער שפּראַך און ליטעראַטור פון חרדים, קען גריילעך זיין, אַז אָטאָ דער פאָראורטייל וועט מיט קיין זאַך ניט, וואָס איז קענטיק, משפּיע זיין אויף דער פאָרש=אַרבעט פון אָט דעם יחיד. דאָס זיינען נאָכאַלעמען פאַרשיידנאַרטיקע תחומען וואָס זיינען זיך לאו דווקא סותר איינער דעם אַנדערן למעשה, אַפילו ווען מ'קען מיט ליכט אויסזוכן עפּעס אַ ווידעראַנאַנד. אַן אַנדער טעמע; אַן אַנדער צייט; אַן אַנדער סכום מיט רויוואַרג=חומר.
ס'איז אָבער גאָר אַן אַנדער עסק, ווען עס גייט די רייד וועגן אידיש גופא. אויב מען שרייבט וועגן אידיש (און דאָס איז פאַרשטייט זיך מיטן אייגענעם ווילן, קיינער נייט דאָך ניט קיינעם), און מען וויל פּרינציפּיעל ניט האָבן צו טאָן מיטן אידיש פון די איינציקע אידן אין דער וועלט ביי וועמען ס'איז די אמתע טאָגטעגלעכע שפּראַך, איז עפּעס ניט אינגאַנצן אין אָרדענונג, מילד גערעדט.
צוקונפטיקע פאָרשער וועלן נישקשה אַ שמייכל טאָן, אַז זיי וועלן דערזען ווי אַזוי סאַמע ספּעציאַליסטן אויפן געביט פון אידיש האָבן אין אונדזער צייט איגנאָרירט, צונישט געמאַכט, געהאַלטן פאַר "אינגאַנצן ניט שייך" סיי די שפּראַך און סיי די ליטעראַטור וואָס זיינען היינט במציאות אויף אידיש.
ווער עס טענהט, אַז ער אָדער זי איז אַ פאָרשער פון היינטצייטיקן אידיש, מוז זיך בפירוש אַריינטאָן אין דער שפּראַך, אין די אויסגאַבעס און אין דער ליטעראַטור, וואָס שטאַמט פון די איינאונאיינציקע סביבות וואו אידיש עקזיסטירט ווי אַן אמתע שפּראַך פון אַן אמתן ציבור, ניט ווי אַ "פּראָקלאַמאַציע מיט אַ דעקלאַראַציע".
ואחרון אחרון: עס דאַרף קומען אויך די האַנט פון פריינטשאַפט מצד חרדישע קרייזן, וואָס האָבן שוין גאָרניט וואָס מורא צו האָבן פון דעם אַמאָליקן "וועלטלעכן אידישיזם" וואָס קען היינט קיין גענדז ניט סטראַשען. פאַרוואָר, טייל פון די אויפסניי פאַראינטערעסירטע אין אידיש, אַ סך פון זיי אמתע יוגנטלעכע און סטודענטן (ניט פון די וואָס שרייען "איך בין יונג ווייל איך בין געבאָרן געוואָרן נאָך דער מלחמה"...), האָבן נאָך ניט "געירשנט" די אַלע פאָראורטיילן. צומאָל האָבן זיי "סתם מורא" פאַר חרדים. דאָס איז אָבער נאָכאַלעמען אַ פּחד וואָס מ'קען מיט אַ וואַרעמהאַרציקן "שלום עליכם" איינס און צוויי גובר זיין.
www.dovidkatz.net
Dovid Katz, “Haredophobia” in Algemeyner Zhurnál (Algemeiner Journal)
~~~~~ |
