טיילמאָל קומט אויס צו הערן, אַז מ'צעטיילט, אָדער מען "קאַטעגאָריזירט" היינטיקע ליובאַוויטשער — חסידים פון חב"ד=ליובאַוויטש — אויף צווייערליי מחנות: "די משיחיסטן" און "שאינם משיחיסטן" (אָדער אַנטי=משיחיסטן). אַנדערע צעטיילן לויט "געבאָרענע" קעגנאיבער "געוואָרענע" (בעלי תשובה, אַשטייגער, צי "אַריבערגעקומענע" פון אַנדערשוואו).
לי הקטן אָבער, אַ ליטוואַק וואָס איז געבאָרן אין ברוקלין און האָט זיך פאַרוואָגלט, נאָך אַ סך יאָר אַרבעט אין אָקספאָרד, ענגלאַנד, דאָ קיין ווילנע, איז די צעטיילונג פון היינטיקע ליובאַוויטשער גראַדע אַן אַנדערע.
פאַראַן דיאָ, וועמען איך רוף אָנעט "ריכטיקע ליובאַוויטשער", וואָס ריידן אויף אידיש און וואָס ביי זיי טרעפט מען בכלל אַלע חנען פון ריכטיקע חסידים. און פאַראַן די וועמען איך רוף "די נייע ליובאַוויטשער" (חלילה ניט לגנאַי!) — דאָס זיינען די וואָס טראָגן דעם כאַראַקטער פון דער "נעאָ-אָרטאָדאָקסיע" (די מאָדערניסטישע אָרטאָדאָקסן), וואָס זיינען, פּשוט געזאָגט געוואָרן, ניט ביכולת צו פאַרשטיין דעם אייגענעם רבינס זצ"ל אַ רעקאָרדירונג, און האָבן טיילמאָל קיין באַזונדערן אינטערעס ניט, אַז די קינדער, די תלמידים, די מושפּעים זייערע, זאָלן דעם רבינס רייד קענען פאַרשטיין אָן אַן איבערזעצונג.
(פון קלאָרקייט וועגן: וועגן די קרייזן "אַרום" ליובאַוויטש — די שטיצער, פריינט, נאָכפאָלגער, צוגעהעריקע, אָנטיילנעמער, מושפּעים וכו', די אַלע וואָס זיינען שטאַרק נהנה פון דער מאַסיווער פאַרצווייגטער אַרבעט פון ליובאַוויטש איבער דער וועלט לטובת אידישקייט, וועגן די אַלע קרייזן גייט בכלל ניט די רייד אין היינטיקן איגרתל. ס'רעדט זיך וועגן חסידי חב"ד גופא, צי געבאָרענע צי געוואָרענע.)
איך אַליין (כ'האָב קיינמאָל ניט געהאַלטן, אַז ס'עט אויסקומען דאָס מודה זיין ברבים — וואָס ס'קען זיך מאַכן) האָב אַפילו געטראַכט אין משך פון יאָרן וועגן פאַרשיידענע "פּרואוו=שטיינער" פאַר חסידי חב"ד, ניט ווייל איך גיי עמיצן אָפּשאַצן חלילה, נאָר ווייל ס'איז מיר שטאַרק טשיקאַווע.
פונדעסטוועגן איז אַלעמערשטנס נייטיק אַן אָפנהאַרציקע התנצלות. צי איז דאָס אַ יושר, אַז אַ איד וואָס איז אַליין ניט קיין ליובאַוויטשער, ניט אַזאַ און ניט אַזאַ, זאָל גיין אַפדערוף מבינות זאָגן אין "אַלגעמיינעם זשורנאַל"? ניט איבעריקס... איז וואָס=זשע איז דער תירוץ?
דער תירוץ איז, אַז דאָס איז לויט אַ בפירושדיקער בקשה פון אונדזער רעדאַקטאָר, וואָס איז, לעניוות דעתי, היינט די סאַמע אינספּירירנדיקסטע פּערזענלעכקייט אין דער וועלט אויפן געביט פון אידיש, און זיין וואָרט איז געוואָרן זייער וואָגיק. אַז מ'קען זיך סטאַרען זיינע אַ בקשה אַדורכפירן, איז: דאַרף מען זיך סטאַרען. אַז דאָס זאָגט אייך אַ קאַלטער, טרוקענער ליטוואַק מעגט איר טאַקע גלייבן...
*
וועגן "ערשטן עקזאַמען", צי דער מענטש איז אַ היימישער איד וואָס רעדט אויף אַן אמתן אידיש, איז שוין אָפּגערעדט, ווייל די מדרגה פון עכט היימישער אידישקייט אויף אידיש קען ניט דערגרייכט ווערן אויף קיין אַנדער שפּראַך (וועגן דעם, מירצעשעם, אין אַ באַזונדערן איגרתל).
און דערונטער שווימען אויף אַלערלייאיקע שייכותדיקע פראַגעס: צי מען רעדט אידיש אין דער היים טאַקע, צי נאָר אויפן שפּיץ מעסער פון יוצא וועגן, צי נאָר אין חדר אַביסל, און אַ גאַנצע ריי אַנדערע קאָמבינאַציעס און צווישנדיקע פאַלן.
ווייל אַ חסיד (און דאָס איז שייך ניט נאָר צו חב"ד!) וואָס רעדט ניט קיין אידיש איז ניט קיין חסיד אין פולן זין פון וואָרט: חסידות איז אין דער טיף אַ אידיש ריידנדיקע ציוויליזאַציע. זיי קענען אַפילו זיין "מאָדערנע אָרטאָדאָקסן" וואָס האַלטן אפשר מיט דער שיטה פון אַ געוויסן צדיק.
דערנאָכדעם איז נאָכוואָס:
דער צווייטער "עקזאַמען" האָט צו טאָן מיט דער הברה פון לשון קודש (און אַראַמיש) ביים דאַוונען, ביים ציטירן, ביים לערנען. אויב "בהברה ספרדית" וויזט זיך מיר אַרויס, אַז דאָס איז ניט קיין ריכטיקער חסיד נאָר אַ מאָדערנער אָרטאָדאָקס, ניט שייך אין אַוועלכן לאַנד דאָס זאָל ניט זיין (זאָל דאָס זיין לויטן היינטיקן ישראלדיקן אַרויסרייד פון "איווריט", וואָס רופט זיך "ספרדיש", צי לויט איינער פון זיינע אַמעריקאַנער אָדער אַנדערע תפוצותדיקע נאָכמאַכונגען).
מה=דאָך, דער סדר התפילות ביי חב"ד קען אַפילו זיין "על פּי נוסח האר"י"; די הברה איז אָבער אשכנזיש שבאשכנזיש, אין זיין מזרח=ליטווישער אויסשטאַלטיקונג, פון די מקומות (בתוכם אַמאָליקע וויטעבסקער און מאָלעווער גובערניעס) וואָס זיינען, אינאיינעם גענומען, ביי אידן צוגערעכנט געוואָרן צו "רייסן" (אַרויסגערעדט: "ראַיסן"). דאָרטן אין אַ סך שטעטלעך האָבן חב"דישע אידן ("חב"דסקער") זייער אָפט מיט זיך פאָרגעשטעלט דעם ווייט גרעסטן רוב אידן אויפן אָרט.
אויב מדקדק און מחלק זיין נאָך ווייטער, "אינעווייניק" אין תחום פון דער אשכנזישער הברה גופא, דאַרף מען זיך צוהערן דווקא צום חולם (וֹ), מחמת די פראַגע, ווי אַזוי ס'ווערט אַרויסגערעדט דער חולם, איז בכלל געוואָרן דער היינטיקער "פּרואוו=שטיין", דער "שבולת" (און דווקא ניט דער "סאַבעסדיקער לאָסן" וואָס איז גראַדע נעענטער צום חילוק פון "שבולת" ביז "סבולת" וואָס האָט אָפּגעקאָסט די בני אפרים אַ צוויי און פערציק טויזנט נפשות, נעבעך, לויט שופטים י"ב, זאָלן היינט אַלע אונדזערע שבטי ישראל נאָר זיין געזונט און שטאַרק).
*
איז ווייטער:
אויב דער חולם קלאַנג (אין אַזאַ וואָרט ווי "עולם") באַקומט זיך למשל אַלס אַ פאַרענגלישטער O ("אָו", אַזוי ווי אין וואָרט HOME אָדער GO), איז יענעמס הברה דאַמאָלסט שטאַרק צוגעפּאַסט צום נוסח פון די אַמעריקאַנער (און אַנדערע) "מאָדערנע", ס'האָט ניט דעם עכט=חסידישן חן, דעם ריכטיק חרדישן גלאַנץ פון אויטענטישקייט.
און אויב שוין יאָ מיט אַ שטאָלצן טראַדיציאָנעלן "אוי" קלאַנג, איז ווייטער אַ פראַגע צי אַ צוגעפּאַסטער צו דער אַלגעמיין חרדישער אויסשפּראַך, ביי וועמען דער "אוי" קלינגט: "אָי" (OY), טאַקע ווי אויפן סטאַנדאַרדן ליטעראַרישן אידיש (אין אַזעלכע ווערטער ווי "קויפן", "לויפן" "סוחר" און "שומר"), אינעם לשון פון דרומדיקע אידן (פון פּוילן, גאַליציע, אוקראַינע, אונגאַרן וכו'), און אַז ס'גייט אינעם לייענען און דאַוונען, אויך אין דער ליטווישער ישיבה וועלט.
אָבער אַ חב"דישער חסיד "מארץ חב"ד" — רייסן — רעדט אַרויס דעם אמתן ליובאַוויטשער "עי" אין די אַלע ווערטער (אַזוי אַרומעט, אַז ס'הערט זיך "עילאָם", ניט "אָילאָם", אויף עולם, אויך אין ברכות וכו', גראַדע גענוי ווי אויפן טיף=ליטווישן אידיש, מה=דאָך פון קולטור=היסטאָרישן, געאָגראַפישן און עטנאָגראַפישן שטאַנדפּונקט שטאַמט דאָך בית חב"ד פון די מזרחדיקע שטחים פון ארץ ליטא.
איך האָב שוין געהערט פאַרשיידענע רעאַקציעס צודערצו צווישן שלוחי חב"ד אין פאַרשיידענע לענדער. איינער איז שטאָלץ מיטן אמתן ליובאַוויטשער "עי", דעם נוסח חב"ד, און אַ צווייטער האַלט אַז דאָס איז "שטיק" פון יענע וואָס מאַכן נאָך "די אַמאָליקע רוסישע חסידים" (דאָ מיינט "רוסלאַנד" ניט דער סאָוועטנפאַרבאַנד, נאָר די אַמאָליקע רוסישע אימפּעריע פון וואַנעט עס שטאַמען אַלע רביים פון חב"ד; נאָר דער אַלטער רבי אַליין, ר' שניאור=זלמן זצ"ל, איז געבאָרן נאָך אין דער צייט פון דער פּויליש=ליטווישער פעדעראַציע, די רוסישע אימפּעריע האָט איבערגענומען יענע מקומות ערשט אין 1772).
איז דער ענין: צי ס'איז אַן "עי" (דער קלאַסישער נוסח חב"ד) אָדער אַן "אָי" (אַלגעמיין חרדיש=חסידיש=ישיבהש), ממש אַן ענין אינעווייניק אין תחום פון חב"ד גופא. אָבער די אשכנזישע הברה מיט א י י נ ע ם פון די היימיש מזרח=אייראָפּעאישע אַרויסריידן פונעם חולם איז געוואָרן אַ "סימן" פון אַ ריכטיקן חסיד חב"ד ביי היינטיקן טאָג.
*
און וואָס נאָך?
יאָ, דער "אַלגעמיננער זשורנאַל".
מ'נעמט אַרויס און מ'דערלאַנגט אין האַנט אַריין אַ אידן וואָס האַלט זיך פאַר אַ ליובאַוויטשער אַ נומער פון "אַלגעמיינעם זשורנאַל" (וואָס ס'קען אַ ליטוואַק!) און מ'קוקט זיך צו צום פּנים פונעם אידן. אויב ער נעמט אין האַנט דעם "זשורנאַל" מיט גרויס חשק און נעמט לייענען מיט נייגעריקע אייגלעך, איז דאָס אַ היימישער איד. אויב, פאַרקערט, ער הייבט זיך אָן אַרויסדרייען אויף וואָס די וועלט שטייט, אַז דאָס איז נאָר פאַר זקני=זקנים אין קראַון הייטס אין ברוקלין, אָדער "נאָר פאַר די אַמאָליקע רוסישע", נעם איך יענעם באַטראַכטן פאַר אַ נעאָ=אָרטאָדאָקס וואָס קען זיך האַלטן אַפילו פאַר אַ ריכטיקן חסיד פון חב"ד=ליובאַוויטש, נאָר ס'איז "חסיד" אין צווייטן זין פון "נאָכפאָלגער" און ניט אין ערשטן זין פון אַ מענטש וואָס א י ז דאָס אַליין. ס'איז אַ מהלך פון אַ תכונה פון עפּעס וואָס, ביזקל אַ מהות פון אַ יש גופא.
*
אַז איך בין געווען אַ אינגל אין באָראָ פּאַרק ד'ברוקלין, מיט אַ סך יאָר צוריק, האָב איך געוואוסט אַזעטקענע ו ו ע ר ט ע ר "חב"ד" און "ליובאַוויטש", נאָר איך האָב אַזאַ מין בר=נש פאַר די אויגן ניט געזען. נאָכמער: פאַר מיינע אינגלשע אויגן און אויערן איז געווען אַפּשיטא, אַז די וואָס ריידן אַ ליטווישן אידיש זיינען בטבע אָדער (א) "וועלטלעכע אידישיסטן" פון די סביבות פון די אַמאָליקע אידישע שולן, צייטונגען און שרייבער, אָדער (ב) עלטערע ליטווישע רבנים און תלמידי חכמים, מתנגדים (מיר האָבן געקענט אַ צאָל אויף דער אַמאָליקער איסט סאַיד).
מיר האָט זיך אויסגעדאַכט, אַז חסידים זיינען אַזעלכע וואָס לויט דער עצם דעפיניציע ריידן נאָר אויף אַ פּוילישן, אוקראַינישן אָדער אונגאַרישן אידיש, און דאַוונען און לערנען אויפן זעלביקן לשון קודש פון דיאָ דיאַלעקטן. אַז ס'קען זיך מאַכן אויף דער וועלט אַ ריכטיקער חסיד וואָס "קעיפט ברעיט" און וואָס זאָגט "דער אינגל" (אָנשטאָט "דאָס אינגל", אַרויסגערעדט "דוס יינגל") איז אַבסאָלוט ניט איינגעפאַלן. עפּעס ניט אינעם דרך הטבע וואָס איבער די שבעה ימים.
איז ווי אַזוי האָב איך זיך דערוואוסט, אַז ערגיץ ממצרים ועד הנה, זיינען פאָרט פאַראַן אַזעלכע חסידים?
שוין אין די לעצטע באָראָ=פּאַרקער יאָרן, האָט דער ניו=יאָרקער אידישיסט און פילאָלאָג רחמיאל צוקערמאַן (היינט אַ תושב אין עלזאַס, פראַנקרייך, דאַכט זיך) אין מיינע אויערן אַריינגערוימט אַ סוד: "דו ווייסט אפשר ניט, עס זיינען דאָ חסידים וואָס ריידן אויף אַ ליטווישן אידיש, ניט ווי ביי אייך אין באָראָ פּאַרק דאָרטן!"
האָב איך מיט ניט=גענוג דרץ ארץ (איך בעט איצטער ביי אים מחילה דערמיט, בפרהסיא), אים אַריינגעזאָגט, מיט אַן אינטאָנאַציע וואָס איז חצי ליטוויש חצי ברוקלין, אַז איך גלייב אים ניט; און אויב ס'איז טאַקע אמת, איז אדרבא, זאָל ער באַווייזן אַ קונץ און צו אונדז אין שטוב, 1321 55טע גאַס אין באָראָ פּאַרק ברענגען צו פירן אַזאַ מין מענטשן! אויף חידושים!
ס'ניט אַוועק קיין מעת=לעת, רחמיאל האָט געבראַכט צו אונדז צו פירן אין שטוב אַ איד, וואָס איך געדענק זיין נאָמען, ניט קוקנדיק וואָס מ'האָט זיך געטראָפן מערניט איינמאָל אין לעבן, יענעם אָוונט אין באָראָ פּאַרק: ר' זלמן ווילשאַנסקי (דאַכט זיך, אַז גאָר אַ פּאַריזער). און מיר האָבן לאַנגע שעהן געשמועסט און גוט פאַרבראַכט. ער האָט געמאַכט מיטן טאַטן אַ לחיים. מ'האָט איינער דעם אַנדערן דערציילט מעשיות. דער טאַטע, דער אידישער פּאָעט מעינקע קאַץ, האָט זיך מיטן אידן שוין איינמאָל מחיה געווען. שפּעט ביינאַכט, אַז די געסט, זלמן מיט רחמיאל, זיינען אַוועק, האָט מיר פאַרטרויט דער טאַטע: "איך גלייב, הירשע=דוד, אַז איך אַליין האָב קיינמאָל ניט געזען אַ חסיד זאָל ריידן אַזוי אויף אונדזער אידיש! אַ וואונדערלעכע זאַך".
ס'איז אָבער געווען ניט נאָר אַ פראַגע פונעם נוסח אידיש. נאָכן באַטראַכטן דעם ענין, האָט דער טאַטע אַ זאָג געטאָן: "זיין גאַנצע וואַרעמקייט צו אונדז, דאָס איז געווען פון טיפן האַרצן, ס'איז געווען אַנדערש... מען זאָגט אויף אונדז, אַז די ליטוואַקעס זיינען קאַלטע מענטשן, און ס'איז אָפטמאָל אמת, און ספּעציעל דאָ אין אַמעריקע. דער יונגער איד היינט, וואָס דיין חבר האָט געבראַכט, דערמאָנט מיר גראַדע שטאַרק אין אונדזער אַמאָליקן שטעטעלע מיכאַלעשיק, כאָטש מ'האָט דאָרטן קיין חסידים ניט געזען."
דער טאַטע, מעינקע, האָט ניט געמיינט חלילה מזלזל זיין אין כבוד פון ניט=ליטווישן אידיש; פאַרקערט, לעבנדיק אין באָראָ פּאַרק יענע יאָרן האָט מען געהערט אַ שיינע סימפאָניע פון אידישע דיאַלעקטן פון פּוילן, אונגאַרן, גאַליציע, אוקראַינע און מיר האָבן זיך פּאַסמאַקעוועט דערמיט. דאָ איז געגאַנגען אין אָט וואָס: מעינקע האָט פּשוט באַדויערט, וואָס דעם עכט=היימישן ליטווישן אידיש הערט מען נאָר ביי זקנים (צי וועלטלעכע אידישיסטן, צי עלטערע רבנים פון דער ליטע), און אָט איז צו אונדז אַריין אַ שיינער יונגערמאַן אַזאַ וואָס רעדט אויף אונדזער לשון און איז צו אונדז דערצו אַזוי וואַרעם און היימיש.
אין יענער רגע, האָט מיין פאַרשטאַנד גענומען באַגרייפן עפּעס וואָס עס ווייזט זיך מיר אַרויס פאַר ריכטיק עד היום הזה, און וואָס איך ווייס, אַז אַ סך אידן פון אַלע מחנות באַקומט זיך עס גראַדע אויסטערליש און אַפילו אַ טעות סתם: אַז ליטוואַקעס און בני חב"ד זיינען זייער ענלעך איינער אויפן אַנדערן, אין פאַרגלייך מיט אַלע אַנדערע אידן מקצה העולם ועד קצהו! ווער ס'האָט מיר פון אַלע צדדים געפּרואווט איבערצייגן אַנדערש, נאָר ס'איז ניט געגאַנגען, איך בלייב ביי אָטאָ דער מיינונג. אַז אַ ליטוואַק איז דאָך איינגעשפּאַרט.
נאָר איין זאַך איז קלאָר: אַז יענער אָוונט אין באָראָ פּאַרק איז געווען דער אָנהייב פון אַ לעבנלאַנגער "לינקע ליבע" מיט חב"ד, און אפשר גאָר — אַ "רעכטע ליבע"... איך האָב אין שפּעטערע יאָרן אַ קלער געטאָן, אפשר וועל איך נאָך אַמאָל דערלעבן צו פאָרן, ניט נאָר אין ווילנע, סאַלאַנט, מיר און וואַלאָזשין, נאָר אויך אין ליאָזנע (וואו דער אַלטער רבי זצ"ל איז געבאָרן געוואָרן), אָדער אין ליאַדי, וואו ער האָט איבערגעפירט זיין הויף, און אין האַדיטש וואו ער איז געקומען צו קבורה.
*
דעם טאָג ווען ס'איז דערשינען דער ערשטער נומער פון "אַלגעמיינעם זשורנאַל" האָט דער טאַטע מיר זייער פרי אויפגעוועקט בכדי איבערגעבן די גליקלעכע בשורה: "הירשע=דוד, ס'ט ניט גלייבן די נייעס! גרשון יעקבסאָן האָט אויפגעלעבט דעם 'טאָג'! ס'עט זיין אַ וועכנטלעכע צייטונג און מ'וועט דרוקן סיי פרומע און סיי וועלטלעכע! איך געדענק גרשון יעקבסאָן גוט, ער האָט ניט קיין מורא פאַר קיינעם און ער חברט זיך מיט אַלע קרייזן, אַ זייער טאָלעראַנטער מענטש!"
האָב איך געפרעגט ביים טאַטן, פאַרוואָס איז אַזוי וויכטיק פאַר אַ אידישער צייטונג "ניט מורא האָבן פאַר קיינעם"? וואָס, ס'איז מלחמת גוג ומגוג אין ניו יאָרק? האָט ער מיר געענטפערט: "צום גרויסן באַדויערן, איז די סביבה אַרום אידיש פול מיט אייפערזוכט, מיט קנאה, מ'פאַרגינט ניט יענעם. מ'דאַרף האָבן נערוון פון אייזן!"
אַקעגן וואָס איז דאָס אַלצדינג געזאָגט געוואָרן? אַז ביי מיר אין האַרצן איז שוין געווען איינגעבאַקן ניט נאָר די ענלעכקייט פון אונדז ליטוואַקעס מיטן (דאַמאָלסט פאַר מיר) עקזאָטישן שבט חב"ד, נאָר אויך די שייכות פון חב"ד מיט דער אידישער שפּראַך. די פּערזענלעכע און אפשר סיביעקטיווישע שייכותן האָבן גענומען ביי מיר וואַקסן: די אויסערגעוויינלעכע ענלעכקייט פון חב"דישן אידיש מיטן ליטעראַרישן אידיש וואָס איז געווען אָנגענומען ביי די גרויסע וועלטלעכע שרייבער (ניט נאָר בעל פּה נאָר אויך בכתב — נאָך יענער באַגעגעניש האָב איך אַריינגעקוקט אין פריערדיקן רבינס זצ"ל זכרונות און אין זשורנאַל "די אידישע היים"; די גרייטקייט אויסשטרעקן די האַנט פון פריינטשאַפט און דערנעענטערונג צו אַלע אַנדערע אידן מכל שבטי ישראל, מכל נדחי ישראל; דער איינאונאיינציקער פענאָמען גרשון יעקבסאָן וואָס האָט נאָכן אונטערגאַנג פון "טאָג - מאָרגן זשורנאַל" געגרינדעט אַ וואָכן=צייטונג פאַר פרומע און וועלטלעכע ביי איין ליטעראַרישן טיש ממש; ואחרון אחרון, אַ פאָרגעפיל בעלמא, אַז די ראָלע פון חב"ד אין דער צוקונפט פון דער אידישער שפּראַך, און פון אידיש אין דער צוקונפט פון חב"ד, וועט זיין אַ וואונדערלעכע און אַ ניט=פאָראויסגעזעענע. עפּעס אַ פאַרבאָרגענע מציאות, וואָס באַטרעפט מער איידער סתם דער סך=הכל פון די "פאַקטן", נאָר די פאַקטן אַליין זיינען געווען גענוג בולט: אמתע חסידישע אידן וואָס ריידן אידיש; אַ אידיש וואָס איז זייער נאָענט צום ליטעראַרישן אידיש פון די גרויסע שרייבער; אַ פריינטלעכקייט און אָפנהאַרציקייט לגבי אַלע אידן; אַ ווילן מיטצואַרבעטן אינאיינעם, און במילא אַ דרך ארץ צו דער מעכטיקער ליטעראַרישער ירושה; אַ נייע צייטונג וואָס שטעלט מיט זיך פאָר אַ געוואַגטער סינטעז פון די "צוויי וועלטן פון אידיש".
*
דאָס איז אַלצדינג געווען אָבער נאָר אַן אתחלא. וואואַהין איך האָב זיך נאָר אין מיינע יאָרן פאַרוואָגלט, בין איך צופעליק אַריינגעפאַלן צו חסידי חב"ד, דער עיקר טייערע שלוחים פון חב"ד וואָס האָבן איבערגעלאָזן ארץ מולדתם, אַרויסגעפאָרן אין עק וועלט, זאָל זיין אין די סאַמע הרי חושך, בכדי זיך אויף אַן אמת צו באַזעצן, בויען משפּחות און קהילות "מהודו ועד כוש" און פאַרשפּרייטן ניט נאָר אידישקייט, נאָר אויך די פרייד פון אידישקייט און די שטענדיקע גרייטקייט צו העלפן מענטשן.
אַ רגע! אין לעצטן פּאַראַגראַף דאָ, האָט זיך פון פעדער אַרויסגעגליטשט אַזאַ מין לומפּן=וואָרט "צופעליק"! דער טייערער ברוקלינער חסיד חב"ד ר' מאָטל חן נ"י, דער גרינדער פון באַוואוסטן "עמפּייער פּרעס" אין ברוקלין, וואָס האָט שיין אָפּגעדרוקט אַזויפל אידישע ביכער און זשורנאַלן פון אַלע קרייזן (רעכטע, לינקע, פרומע, פרייע), האָט מיר מיט אַ יאָר פופצן צוריק מיט אַ ידידותדיקער ווייכטייק אַריינגעזאָגט: "הירשע=דוד, לאָז אָפּעט דעם 'צופעליק'! ס'איז ניטאָ קיין 'צופעליק'! דאָס איז אַ מוראדיקע איינריידעניש!" דאָס איז דער זעלביקער ר' מאָטל חן וואָס האָט מיר געפירט צום ליובאַוויטשער רבין זצ"ל, צו דעם וועלן מיר נאָך צוקומען דאָ לקמן.
נאָר אינצווישן, אַביסל חברשאַפטן מיט שלוחי חב"ד אין משך פון די יאָרן, אָן אַ מוקדם ומאוחר, פּשוט ווייל די דאַטעס זיינען דאָ ניט שייך צום עיקר.
אין גאַנג פון לאַנגע שיינע יאָרן אין אָקספאָרד, ענגלאַנד, האָב איך זיך געחברט מיט הרב שמואלי בוטח. דאָ וועט קלעקן זיך דערמאָנען, ווי אַזוי, פאַר אומצאָליקע אינגאַנצן אַסימילירטע אידישע סטודענטן, אַ סך פון זיי פון ענגלאַנד גופא, האָט ר' שמואלי באַוויזן אַז מ'קען זיין אַ איד מיט אַלע חנען און זיצן בעת מעשה אין די הויכע פענצטער, ביי איין טיש מיט די סאַמע "גויאישקע" פּרעזידענטן פון די אָקספאָרדער קאָלעדזשן, מיניסטאָרן פון וועסטמינסטער אין לאָנדאָן; ניט נאָר וועלן יענע "טאָלערירן" די אַריינגעבראַכטע אידישע סביבה, נאָכמער, זיי וועלן זיך מחיה זיין דערמיט. אַדאַנק אים האָבן אַזויפל אידישע סטודענטן גענומען הנאה האָבן פון אידישן לעבן אָנשטאָט מורא צו האָבן אַז דאָס איז פּאַראָכיאַל אָדער קליינשטעטלדיק, און קען חלילה באַגרענעצן די אויסזיכטן. און ווי גאַסט=לעקטאָרן האָט ער געבראַכט צו פירן אַלערלייאיקע אידן און ניט=אידן, אויף אַזאַ אופן, אַז זיין בית חב"ד איז געוואָרן איינע פון די שענסטע אַדרעסן אין אָקספאָרד פאַר אָפענע, אינטעלעקטועלע שקלא=וטריאס אין אַן אַטמאָספערע פון פריינטשאַפט, טאָלעראַנץ און קעגנזייטיקן דרך ארץ.
אַמאָל בין איך געווען פאַרבעטן האַלטן אַ לעקציע אין ליווערפּול ד'ענגלאַנד. איז געווען אַ שיינער אָוונט אָרגאַניזירט פון אַ טייערן חבר, אַ חשובער רב וואָס איז אַ זון פון אַ ליטווישן רב. נאָר די דיסקוסיע דאָרטן האָט זיך מיטאַמאָל אויסגעשעפּט, עפּעס אינמיטן דערינען געבליבן שטיין ווי אַן אָפּגעשטעלטער טראַמוויי, אַז אַ ראָד בלייבט פאַרטשעפּעט. איך האָב זיך אַרומגעקוקט, ווי אַזוי קען מען אויפלעבן די טרעפעניש? און פּונקט יענע רגע איז "צופעליק" דאָרטן אַריינגעפאַלן דער יונגער שליח חב"ד, ר' אברהמי קיעוומאַן, מיט אַ פלאַש משקה און וואַרעמע שיינע ווערטער אויף אידיש, און ס'האָט זיך אַלץ תיכף אויפגעלעבט. ר' אברהמי קיעוומאַן, וועלכער בלייבט די אַלע יאָרן אַ נאָענטער און טייערער חבר און זיין טייערע פרוי, גאָלדא, האָבן געהאָדעוועט און האָדעווען ווייטער אין דער שטאָט פון "די ביטלס" זייערע זיבן טייערע קינדער. האַיאָר האָט ר' אברהמי, וואָס לעבט אין ליווערפּול פון זינט 1992, איינגעפירט דעם לימוד פון אידיש אינעם ליובאַוויטשער חדר "אוהל יוסף יצחק" אין מאַנטשעסטער, אַ פינף=און=דרייסיק מייל פון ליווערפּול; דאָרטן לערנען זיך פופציק אינגלעך, און וואו מ'פירט אַריין אידיש האַיאָר צום ערשטן מאָל נוצנדיק די וואָקאַבולאַר זייטלעך וואָס ר' אברהמי האָט צוגעגרייט. וועגן זיינע גרויסע מעשים אויף אויפהאַלטן דעם אידישן לעבן ניט נאָר אין ליווערפּול נאָר אין גאַנצן געגנט רונד אַרום, ביזן קלענסטן דאָרף, ביי אַן אַנדער געלעגנהייט.
אין ניו הייוון, קאָנעטיקאָט, בעתן שיינעם יאָר מיינעם אין יעיל אוניווערסיטעט, איז אויסגעקומען חברן זיך מיטן שליח חב"ד ר' שמואלי העכט. ביי זיין טיש זיינען געזעסן שוואַרצע און ווייסע, אידן און כינעזער, און ער האָט באַוויזן פאַר אַ סך אידישע סטודענטן, דאָרטן אַמערסטנס אַמעריקאַנער און נאָר "האַלב אַסימילירטע", אַז מ'קען זיך פירן אידישלעך אויף וואָס די וועלט שטייט, און זיין דווקא מער "וועלטלעך" איידער ביי יענע האַלב=אַסימילירטע אידן וואָס חברן זיך "צופעליק" (איי, דער "צופעליק" יאַוועט זיך ווידער!) נאָר מיט אַנדערע אידן. דעם פּאַראַדאָקס האָבן באַמערקט סיי אידן און סיי ניט=קיין אידן.
אין ברוקלין האַיטס, אויף דזשאָראַלעמאָן סטריט און רעמזאָן סטריט, איז אויסגעקומען צו זען וויפל כבוד און אויפמערקזאַמקייט ר' אהרן ראַסקין, דער יונגער שליח חב"ד אין געגנט, גיט אָבער פאַר מיין חבר קלמן קאָוול ע"ה, שוין דאַמאָלסט אַ זקן אין די ניינציקער, ניט קוקנדיק וואָס קלמן האַלט זיך שטאָל און אייזן פאַרן אַמאָליקן ראַדיקאַליזם, ניט קוקנדיק וואָס קלמן קען נאָר ברענגען "אַרגומענטן אויף אַרגומענטן"...
און אין מאַנטשעסטער, ענגלאַנד, איז ביי פאַרשיידענע געלעגנהייטן אויסגעקומען צו פאַרברענגען ביים עלית=נשמהדיקן טיש פון הרב אברהם יפה, וועמענס היים עס איז געוואָרן אַן אַדרעס פון גאַסטפריינטלעכקייט און דערהייבונג, פאַר נאָענטע און פאַר ווייטע.
*
אויב ס'גייט די רייד וועגן בויען סביבות וואו אידיש ווערט גערעדט נאַטירלעך אין אידישע אינסטיטוציעס כאָטש ווי איינע פון די אויף=אַן=אמת באַנוצטע שפּראַכן, איז דאָס אַ מופת אידיש וואָס ס'איז אויסגעקומען צו זען אין פאַרשיידענע שטעט דאָ אין מ ז ר ח אייראָפּע, אין די לענדער פון "אונדזער אַלטער היים". שוין אין די ערשטע יאָרן ווען מ'האָט בכלל ג ע ק ע נ ט קומען באַזעצן זיך — פאַר, בעת און נאָך דעם צוזאַמענפאַל פון סאָוועטנפאַרבאַנד און די קרובהשע מלוכות — האָבן שלוחי חב"ד לויטן רבינס וואָרט גענומען קומען דאָ אויף אַן אמת ל ע ב ן און בויען טראַדיציאָנעלע קהילות דאָ אויפן אָרט. זיי האָבן דאָ געבויט זייערע אייגענע משפּחות און דערמיט אַליין באַוויזן אַז די בוי=אַרבעט איז אַ לעבנס=אַרבעט, ניט סתם אַ "דזשאַב".
וועגן דעם טייערן ר' זלמן אַבעלסקי אין קעשענעוו (מאָלדעווע), איז שוין אויסגעקומען צו שרייבן אין "זשורנאַל". ער איז פון די אַמאָליקע חסידי חב"ד פון סטאַלינס מאָסקווע, אַ איד אין די גבורות יאָרן וועלכער שטראַלט אָבער מיט יונגער ענערגיע און ברען. ער האָט אויפגעבויט אין דער זייער אָרעמער און טרויעריקער שטאָט קעשענעוו אַ סביבה פון אמתער אידישער פרייד און התלהבות.
די אַנדערע שלוחי חב"ד מיט וועמען איך חבר זיך דאָ אין מזרח אייראָפּע זיינען אַלע פון אינגערן דור.
אין זשיטאָמיר (אוקראַינע), איז דער יוצא=דופן אינספּירירנדיקער שליח חב"ד הרב שלמה ווילהעלם נ"י, אַ געבאָרענער אין ארץ ישראל. די גאַנצע שטאָט האָם אים שטאַרק ליב, די אידן אַזוי ווי די ניט=אידן. אין די צימערלעך און חדרי חדרים וואָס זיינען אַרומגעבויט אַרום דער אַלטער שוהל וואָס ער האָט אַזוי מצליח געווען אויפצולעבן און מתקן זיין, שפּירט זיך אַן אַמאָליקער טיף אידישער רוח. ס'איז ניט נאָר אַ שוהל נאָר אויך אַ צענטער פאַר דער קולטור פון אוקראַינער אידן, און אַן אָרט וואו אידן האָבן אַ סך הנאה איינער דעם אַנדערן אויפזוכן.
און דאָ אין ווילנע, איז לאַנגע יאָרן דער שליח חב"ד הרב שלום=בער קרינסקי וועלכער האָט מיט דער רביצין נחמה=דינה אויסגעהאָדעוועט אין ווילנע אַכט קינדער, וואָס זיינען אגב די איינציקע אַכט אידיש ריידנדיקע קינדער אין דער שטאָט. הרב קרינסקי איז תמיד גרייט יעדן צו קומען צו הילף. זיינע אונטערנעמונגען זיינען האַרציק און פול מיט פרייד און אידישער עכטקייט, און איך גיי מיט גרויס הנאה אָפט אַריין צו אים אין שוהל.
ס'דערמאָנט זיך אויך, אַוויפל דער שלוח אין פּרעשבורג (היינט בראַטיסלאַוואַ, די קרוינשטאָט פון סלאָוואַקיע), הרב ברוך מייערס, איז געקומען צו הילף ביים אויסזוכן די עלטסטע אידיש ריידנדיקע אידן אין דער שטאָט, מיר זאָלן זיי קענען אויפזוכן זיך צונויפצוריידן.
*
ביי היינטיקן טאָג האָב איך אָבער איין גרויסע טענה צו חב"ד=ליובאַוויטש:
ווי אַזוי קומט דאָס, אַז אין די שיינע חב"ד צענטערס איבער גאָר דער וועלט, און אַפילו דאָ אין מזרח אייראָפּע, טרעפט מען ניט דעם "אַלגעמיינעם זשורנאַל"?
אין אַ ל ע עקן וועלט, וואָלט דער וואָך=אייניקער וואָך=אויסיקער אָנקום פונעם "זשורנאַל" אַריינגעטראָגן אַ וועלט מיט אידישער פרייד און ענערגיע.
דער קלאַפּ טוט וויי אַ סך מער, אַז ס'גייט די רייד וועגן מזרח אייראָפּע, וואו אַזויפל אידן גייען אויס נאָך אַ אידיש וואָרט. וואָס וועט זיין אונדזער אויסרייד, אַז מיר וועלן זיי זשאַלעווען?
די רעדאַקציע גיט אַרויס דעם "זשורנאַל" סיי ווי מיט גרויס מסירת נפש. עס דאַרף קומען די געהעריקע אונטערשטיצונג צו אַבאָנירן אַלע חב"ד צענטערס איבער דער וועלט, און אין דער ערשטער ריי: די אַלע אין מזרח אייראָפּע. דערצו איז אויך וויכטיק, אַז יעדער חב"ד צענטער זאָל שאַפן רשימות פון יחידים אין געגנט וואָס וואָלטן שטאַרק וועלן באַקומען אַ אידישע צייטונג נאָר מ'קען זיך אין מזרח אייראָפּע פּשוט ניט פאַרגינען אַזעלכע לוקסוסן פון מערב.
דאַרף מען וואָס פריער שאַפן די מעגלעכקייטן צו אַבאָנירן אַלע חב"ד צענטערס און די יחידים לייענער פון אידיש וואָס זיינען זיי באַקאַנט. איז איינמאָל אַוועק.
דאָס וואָלט געווען אַ גרויסע און ממשותדיקע אונטערשפּאַרונג צו דעם מאָראַלישן, גייסטיקן און דערציערשין וואוילזיין פון אידן אין מזרח אייראָפּע: עס זאָל אָנקומען פון ניו יאָרק אַלע וואָך אַ היימישע אידישע צייטונג! איין קלייניקייט!
והשנית: מיט דער צייט וואָלטן דערשינען מער באַריכטן וועגן אויסערגעוויינלעכע אידישע פּערזענלעכקייטן און געשעענישן אין דיאָ מקומות, און דאָס פאַר זיך וואָלט געבראַכט פרייד די אידן דאָ, וועלכע האָבן שטאַרק הנאה צו זען, ווי מ'שרייבט אויך וועגן זייערע שטעט און שטעטלעך. און פאַרשטייט זיך, אַז ס'וואָלט זיין אויסערגעוויינלעך אינטערעסאַנט פאַר די לייענער אין אַמעריקע און אַנדערשוואו. וואָס וואָלט געשאַט, אַז אַ לייענער אין זשיטאָמיר און אַ לייענער אין ניו יאָרק, לאָמיר אָנכאַפּן, זאָלן איינער וועגן אַנדערע לייענען, זאָלן זיך שפּירן ווי גלידער פון אַן אינטערנאַציאָנאַלן אידישן עולם?
נאָר דער זייגער שטייט ניט, ער לויפט. דער דור וואָס קען אויסגעצייכנט אידיש און קען אַמבעסטן איבערלייענען דעם "זשורנאַל" מיט אינגערע מענטשן ווערט דאָך אַליין ניט אינגער, און די צייט אויף איבערגעבן די גאַנצע ירושה מפּה לפּה איז היינט און ניט מאָרגן.
אַ קאַפּ נביאות פון אַ איד וואָס איז ניט קיין נביא: דאָס וועט זיין זייער גוט ניט נאָר פאַר די אידן אויפן אָרט, ניט נאָר פאַרן זשורנאַל, נאָר אויך — פאַר די חב"ד צענטערס גופא און זייער אַרבעט לטובת די צעזייטע און צעשפּרייטע אידישע ישובים אין אַזויפל לענדער.
*
ואחרון אחרון:
מיט אַ יאָר פופצן צוריק, האָט דער טייערער ר' מאָטל חן נ"י אין ברוקלין געפירט אין אַ זונטיק אינדערפרי צום רבין זצ"ל מיר און מיין חבר קלמן קאָוול ע"ה וואָס איז דאַמאָלסט שוין געווען איבער די תשעים.
פאַרשטייט זיך, אַז אויך אויף אַ ליטוואַק פאַלט אָן אַן אימה, זיך טרעפן מיטן רבין. נאָר ר' מאָטל האָט אַלץ אַזוי שיין און איידל געמאַכט, עס זאָל זיין כולו חדווה, און ער האָט געזאָגט אַ פּאָר ווערטער דעם רבין וועגן זיינע צוויי געסט, ווען ס'איז געקומען אונדזער ריי.
דער רבי האָט פאַרגעדענקט, אַז מיט יאָרן פריער האָט ער זיך ביחידות געטראָפן מיט קלמנען, און דאָס איז אַ מעשה אויף גאָר אַן אַנדער איגרתל.
און מיר האָט דער רבי געגעבן צוויי דאָלער, שיינע שפּאָגל=נייע באַנקנאָטן. ער האָט מיר געבעטן, איין דאָלער געבן פאַר אונדזער פּראָגראַם פון אידיש אין אָקספאָרד (וואָס איז מיט יאָרן שפּעטער אַריבערגעפירט געוואָרן דאָ קיין ווילנע, גיי ווייס!), און דעם צווייטן דאָלער האָט ער געבעטן געבן פאַר אָרעמעלייט אין אָקספאָרד.
זיך אומגעקערט אַהיים אין ענגלאַנד, האָב איך פאַרשטייט זיך אויסגעפירט דעם רבניס וואָרט. איין קלייניקייט, דער רבי האָט געגעבן צוויי דאָלער מיט אַזעלכע שיינע אָנווייזונגען, וואָס צו טאָן מיט זיי.
און דאָ ניט לאַנג, אין אַ געוויסער שטאָט אין מזרח אייראָפּע, האָט אַ גוטער פריינט אַ שליח חב"ד מיר אַ זאָג געטאָן:
"פאַרשטייט זיך, הירשע=דוד, אַז דו האָסט דעם רבינס צוויי דאָלער פאַרבאַהאַלטן, און געגעבן דאָרטן אַנדערע צוויי דאָלער!"
"חלילה וחס!" ענטפער איך אים, אַפילו ניט טראַכטנדיק. "דער רבי האָט מיר דאָך געהייסן געבן אָ ט אָ ד י צוויי דאָלער, ניט פאַרבאַהאַלטן זיי ביי זיך ווי אַ סואוועניר פאַר זיך אַליין!"
דער איד איז געבליבן שטום. קומט ער צו זיך, און טוט סוף=כל=סוף אַ זאָג:
"איי איי איי, וואָס אַ ליטוואַק קען!"
~~~~~~~ | 
