אין אַ לינדן אסרו=חנוכה, האָב איך זיך אַראָפּגעכאַפּט אין מיכאַלעשיק אַ קוק טאָן די קרובים. אייז=ליכטלעך האָבן זיך אָנגעזען אומעטום, אַ נשאר פון דעם פראָסט פון פאַר=חנוכה, זיי האָבן זיך עקשנותדיק געהאַלטן, אַראָפּצוצו אַרונטערגעשפּיצט פון די דעכלעך מיט די ביימער מיט די סלופּעס. שפּיגלדיקע אַזעלכע מיט אַ בליאַסק, איינגעהילט אין אַ גרויען אַרום, האָבן זיי אָנגענומען אַ פּנים פון פאַרגליווערטע אש=להבדיקע פיילן וואָס שוועבן אינדערלופטן און סטראַשען מערניט די פאַרפראָרענע ליטווישע ערד.
נאָר פון די געשווינד אַראָפּשווימענדיקע אייז=קריעס אויף דער וויליע, איז געווען גלייך אויף אַן אָרט צו זען, אַז דער פראָסט פון מיטן כסלו וועט אינגאַנצן צעגאַנגען ווערן, טאָמער וועט זיך ניט שטעלן קיין נייער פראָסט, און אַ נייער האָט דאָך סיי ווי אַ טבע צואוואַרטן ביזקל שבט.
אויפן אָפענעם מאַרק האָט פונדעסטוועגן אַלציקעדינג מיט זון און מיט לויטערקייט געטליעט. פונדערווייטנס האָב איך דערזען די מומע ביילקען. מיינע איז זי גראָד געווען אַן עלטערמומע, נאָר מ’האָט איר אַלע סיי ווי גערופן: “די מומע ביילקע”. אַחוץ ביי זקנים; ביי זיי האָט די אַמאָל געהייסן אויך “ביילע אהרן=וועלוולס”.
זי איז געווען אַ געזונטע אידענע מיט דיקע אָרעמלעך, און באַשטענדיק אַרומלויפנדיקע בלויע אויגן וואָס דערגייען אַ זאַך, נאָך אַ רגע פאַרדעם ווי יענער טוט אויפעפענען אַ מויל. די העוויות זיינען ביי איר שיער ניט ווי ביי אַן אַלטן רב געווען.
רונד אַרום, אין סוויר און אין וואַרניאַן, אין קאַמעלעשיק און אין שימענישיק, ט’מען איר גערופן ניט=אַנדערש: “ביילקע פון די מעשיות”. אין יענע מקומות ט’מען שוין ניט געזאָגט אויף אַן אויסטערלישער זאַך “טויזנט=איין נאַכט”, נאָר וואָדען: “עפּעס די מומע ביילקעס אַ מעשה”. ניט איינמאָל האָט מען זיך צו אירע מעשיות צוגעהערט, און דערביי אַוועקגעמאַכט מיט אַ האַנט: “אַז אויף אַ מעשה פרעגט מען דאָך קיין קשיות ניט”. נאָר אויף אַן אמת איז מען גראַדע גאָרניט אַזוי זיכער געווען. אפשר פאָרט אַ שטיקל מעשה=שהיה.
זי האָט זיך מיט מיר דערפרייט, ביילקע. “איי הירשע=דוד, האָב איך פאַר דיר אַ מעשה! טע קום צוגיין נאָך די דריי שטערן”.
דאָס האָט זיך ביי איר פון אַלעמאָל גערעכנט אירער אַ הולך, אַ דרכה=של=ביילא: קיין מעשה דערציילט מען ניט סיידן אַז ס’בלישטשען ניט אויפן הימל דריי שטערן, דווקא ווי אַ סגול. אַנדערע דריי שטערן, איז דאָך ניט דאָס.
די מיכאַלישקער פּויערים האָבן געהאַלטן אין גרייטן זיך צום סילוועסטער (צום גויאישקן נייעם יאָר). אויף ווילנער גאַס האָט זיך געשפּירט שיער ניט, להבדיל, אַן ערב=שבתדיקע יאָגעניש. אידישע קרעמער האָבן נישקשה געלייזט ביי די גויאישקע קונדן.
דערזען אויפן מיכאַלישקער הימל דעם סגול, בין איך אַריינגעלאָפן צו ביילקען אין שטיבעלע. פון די לעצטע כאַטעס אויף ווילנער גאַס איז דאָס געווען. זי האָט דערלאַנגט טייגלעך אין האָניק מיט אַ קוביק ציקאָריע, און האָט זיך געפּאָרעט מיט אַ קינעלע, אַזאַ שטיקעלע האָלץ וואָס ברענט אָפּ און מאַכט בעת מעשה ליכטיק אין שטוב. אַ קינעלע דאַרף מען דאָך אַלע וויילע איבערבייטן ווייל ס’ברענט דאָך אויסעט. אַפּשיטא אַז אַ קינעלע דאַרף מען מיט זהירות היטן, פון אַ קינעלע וואָס מ’היט ניט ביים אויסברענען זיך חלילה אַ שריפה ווערן.
ביי ביילקען דויערט אַ מעשה דערציילן פּונקט אַזוי לאַנג ווי ס’ברענט אָטאָ די קינעלע וואָס זי האָט אַפדערוף אָנגעצונדן.
זי האָט דאָסמאָל אַריינגעשטעקט אין וואַנט צווישן די בערווענעס, אַ קליינינקע קינעלע, אַ סימן אַז די מעשה וועט זיין ניט קיין לאַנגע. אָדער אפשר וועט זי פּשוט דערציילן אויף גיך, טאָמער האָט זי נאָך וועמען צוגעזאָגט אַ מעשה. אַ וואָרט איז דאָך אַ וואָרט.
באַלד באותו רגע, אַז די קינעלע האָט גענומען ברענען, האָט זיך אַראָפּגעלאָזן אויף דער וואָכעדיקער כאַטקעלע הוילער יום=טוב, עלעהיי זי האָט מיט אַ קאַפּ פאַרלענגערט די פרייד פון חנוכה אויף נאָך אַ נאַכט. וואָס עס קען “ביילקע פון די מעשיות”.
די מומע ביילקע האָט זיך מיט אַ גלאַנצעדיקער פרייד אַוועקגעזעצט, איבערגעלייגט אַן אָרעם איבער אַן אָרעם, און געגעבן לשון, אָנהייבנדיק מיט אַ קינדער=גראַם ווי אַן הקדמה.
“נו וואָס, אַ הענטשקאַלע באַ אַ צאָן,
אַ ליכטעלע מיט אַ פאָן,
ד י מ ע ש ה ה י י ב ט צ אַ ך אָ ן.”
און זי איז אַריבער אין רעכטן דערציילן.
אַז היינט רעכנט זיך ביי זיי אַז ס’איז דער סילוועסטער, און מ’נעמט ביי זיי ציילן אַ נייעם יאָר, דאַרף מען אויכעט דערציילן עפּעס אַ מעשה וואָס האָט אַ שייכות, ניט באָלבען גלאַט אָט אַזויאָ אין דער וועלט אַריין, ס’אַ נפקא=מינה, אַה! ס’דאָך אונדזערע שכנים - - -
אַ’ די מעשה געדענק איך דאָך אַליין אַז ס’צאַך געמאַכט. אַ שיינע פּאָר יאָר, ס’פליט אַלציקעדינג אַוועקעט נאָך איידער מ’כאַפּט זיך וואָ’ דאָ טוצאַך.
אין פּנקס ביי אונדז אין בית=מדרש, ביי אַפראָימאָרע דעם סופר, ‘עסטע קיין וואָרט פון דעריין ניט טרעפן. אַ קלאָג צו די יאָרן, די קינעלע ט’זאַך אויסברענען, מ’דאַרף זיך צואיילן. נו.
ס’געווען אַזוי. פּונקט אַזאַ סילוועסטער=נאַכט ווי היינט אי’ דאָס געווען. די פּויערים האָבן זיך גענומען אָנשיכורן, אַ שרעק אין גאַס אַרויסשמעקן. די אַדעלע לייט מיטן גלח האָבן בשעת מעשה געפּרעפּלט די תפילות, די זייערינקע, דאָ אין קלויסטער. איין קלייניקייט, אַז ביי זיי רעכנט זיך, אַז אָדעם טאָג איז זיי געבאָרן געוואָרן יאָסקע פּאַנדרע’ס.
יעמאָלט אי’ דריי כאַטעס געווען, אויף מאַרקונער גאַס, לעבן וויליע, דאָרטן האָבן געלעבט די “מושב=לצימניקעס”, אַזוי’ט מען זיי אָנגערופן. דאָס אי’ ניט געווען קיין לצים סתם, דאָס אי’ געווען די אַמאָליקע דריי אינגלעך ביי תנחום כאָדיס, זיי זיינען אַוועק אין ווילנע צו די מקורבים דאָרטן. אויף דער עלטער האָט זיך אַלע דריי ברידער אַהיים פאַרבענקט אין שטעטל. זיין אַ זקן אין אַ כרך טויג ניט. אַוואָדען?
וואָס זאָליך דיר ברייען, זיי זיינען אַ ברעקעלע דאָרטן קאַליע געוואָרן, די דריי ברידער. ס’קען זיך מאַכן. דאָ ט’מען זיי אַזוי ריכטיק אויסגעלאַכט. אַ קאַלטן מלאך ‘עסטע ניט שטעכן. נאָר אַז מ’טרעט אָן אַ קאָטשערע שפּרינגט זי אויכעט אָפּ!
דער בכור ט’זאַך אָפּגעשאָרן ווי אַ דייטש. ער איז געווען פּאַכאָזשע אויף אַן אָפּגעפליקטע הון.
דער מיטלדיקער ווידער ט’זיך געסטאַרעט ריידן ווי אַ דייטש. ט’ער אופגעעפנט אַ מויל, ט’מען זיך געדאַפט אַ ביס טאָן דעם צונג, אים ניט אויסלאַכן אין פּנים אַריין.
נאָר דער דריטער איז גראַדע געוואָרן דאָרטן אין ווילנע אַ קענער אין לשון=קודש. עפּעס אַ בעל=מטקטק, אַ בעל=בדקדק, אַ קריוואַווקע ווייס, ער מאַכט פון אַ וואָרט אַ קוואָרט. נאָר די שבעים לשון ט’ער געקענט ווי אַ חדר=אינגל דעם קמץ=אלף=אָ. דאגה ניט!
אָטאָ דעמאָ, דעם פון די לשונות, ט’מען גערופן בענע=זוסקע בעל=לשון, כאָטש אַליין ט’ער זיך אלכסנדר חדש גערופן. מיר אַ דאגה, פון מיינטוועגן זאָל ער זיך נאָסע פון די קאַראַהאָדעס רופן, ‘עט פונדערפון קיין זאַך אַנדערש ניט זיין. נו.
ביים מיכאַלישקער גלח איז יעמאָלט צו גאַסט געווען אויף חגא אַ גרויסער קענער אין גלחות, אַ הגמון פון די הרי=חושך, הינטער וואַרשע אַזש, וואו דער פּיפּערנאָטער קינדלט זיך ווייטער. ער איז ביי גוים געווען אַ מחבר. לשון=קודש, אָט אַזוי ט’מען גערעדט, ט’ער בעסער ווי רבנים געקענט. געלערנטע אידן ט’ער אואוואַזשאַיעט, גרויס דרך ארץ צו תלמידי חכמים געהאַט. צו אידן פון אַ גאַנץ יאָר ווייס איך ניט. פון דעם וואָס זי ווייס ניט ‘עט דאָך דיר די מומע ביילקע ניט גיין דערציילן!
אַ שאָק מיט יאָרן ט’ער געהאַלטן, דער הגמון, אין אָנפּיאַטשקען עפּעס אַ בוך, די התמדה איז געווען ווי ביי אַ מחבר פון ספרים להבדיל. וואָס פאַראַ בוך אי’ דאָס, ‘עסטע קאַם גלייבן. אַז מ’לעבט דאַלעבט מען אַלציקעדינג. ניט מער און ניט ווייניקער, וועגן דעם הייליקן נאָמען פון אייבערשטן אויף לשון=קודש! ווי עס הייסט ביי זיי אויף גוייש גענוי ווייס איך ניט, עפּעס אַ טעטלאַמאַרישקע.
דאָס ט’אים דער גלח אַ זאָג געטאָן, יענעם הגמון, אַז דאָ אין מיכאַלעשיק טרעפט מען איינעם אַ אידן, אַ בעל=לשון אַן עילוי, וואָס אַ צווייטן אָט=אַזאַ=אָאיקן ‘עסטע אין דער גובערניע ניט טרעפן, אַזאַ איינער וואָס רופט זיך: אלכסנדר חדש.
וואָס זאָל איך דיר לאַנג אָנדורען, דער גלח ט’זיך פאַר חגא דעררעדט מיט בענע=זוסקען, וואָס רופט זיך אלכסנדר, אַז מאָרגן אינדערפרי פירט ער צו אים אין שטוב אַריין אַ וואַרשעווער הגמון, יענער וויל זיך מיט אים אַן עצה האַלטן אין אַן איידעלן ענין פון לשון=קודש.
וואָס פאַר אַן ענין, וועגן דעריין ט’ער קיין וואָרט פאַר די ליפּן ניט אַרויפגעבראַכט.
דער זוסקע האָט זיך יענע סילוועסטער=נאַכט גוט אָנגעזשלאָקעט מיט זיינע גוטע=פריינט דאָרטן אויף מאַרקונער גאַס. ביי זיי אַלעמען ט’מען זיך פּאַסמאַקעוועט. אַז אַ הגמון ממש גייט מיט אַ שאלה צו אַ אידן אַריינעט אָטאָ דאָאָ, אַזאַ איד וואָס האַלט מיט די ווילנער משכילים דאָרטן.
אַוואָס ווייטער? באַלד נאָכדעם ווי זיי זיינען געקומען להבדיל צום אויסשפּייען, אויסגעפּרעפּלט דאָרטן זייערע אַלע גויאישקע מאַליטוועס, האָט ער צוגעפירט, דער גלח, דעם גאַסט זיינעם, צו בענע=זוסקען אַריין. אַזוי אַ איד, וואָלט דאָך דער גלח צוערשט אַ פרעג געטאָן ביים רב, אַזאַ גאַנג איז געווען פון דרך ארץ וועגן, נאָר ער’ט וואויל געוואוסט, דער גלח, אַז די קאַליעדיקע אידן פון די גרויסשטאָטישע משכילים ריידן זיך בעסער צונויפעט מיט אַ הגמון איידער מיטן רב...
איבעריקנס איז דאָך מאַרקונער גאַס אַ שפּרונג מערניט פון קלויסטער מיטן גלחס שטוב, ס’אַלציקעדינג דאָרטן ביי די וויליע, אין זייט פון פּראָם.
שוין פון די נעגל=וואַסער האָט דער בענע=זוסקע אָפּגעוואַרט די געסט אַזוי ווי מ’וואַרט אָפּעט משיחן. ביי אידן רעכנט ער זיך גלאַט ניט=אינגאַנצן, און אָטאָ דאָאָ גייט צו אים אַריינעט פרעגן שאלות גאָר אַ הגמון פון וואַרשע הבירה. דאַלעבט יאָרן. די אידענע זיינע, זי איז געווען אַ יונגע, אַ שיינע - - ער’ט דאָך נאָכאַמאָל חופּה געהאַט - - זי’ז געווען אַ געבאָרענע ווילנערין, זי’ט זיך אויכעט גערעכנט ניט קיין אינגאַנצעדיקע, נאָר כיבוד דערלאַנגען, דאָס ט’זי געיכולט, אַלציקעדינג ווי ביי די ווילנער, ניט ווי ביי אונדז.
קענסט זיך מערניט פאָרשטעלן, וואָס ט’צאַך ביי אים אין שטוב אָפּגעטאָן, אַז דער הגמון איז מיטן גלח אַריין. מ’האָט זיך דאָרטן אַזוי צעקושט און צעהאַלדזט, שוין איינמאָל אַ דאָברע=דזשען, מ’האָט געקענט מיינען אַז דאָ גייען קיסרים וואָס גיבן זיך אָפּעט מיט זאַכן פון מלכות. דער הגמון איז געווען אַ הויכער גוי אַזאַ, אַ דיקלעכער. דער בענע=זוסקע אי’ געווען אַ פּיצינקער אידעלע מיט אַ דייטשישע בערדעלע, אַ שוואַרצע, ער’ט איר אַלע חודש צוגעפאַרבט; אָט אַ ראיה האָסטע, די וואָרצעלעך פון אויבן זיינען צוגעוואַקסן ווייסינקע. די מומע ביילקע ס’ט ניט אָפּנאַרן!
מ’צאַך אַוועקגעזעצט צום טיש אָנטרינקען די ערשטע כוסה. דער הגמון האָט גענומען ריידן תכלית. אַלעמערשטן האָט ער זיך גענומען אויספיינען מיט דעם אַלעמען וואָס ער קען. פון אויסנווייניק ט’ער פּסוקים פון בראשית דערלאַנגט. די אויסשפּראַך איז געווען ביי אים אַ שרעק, פון אַ קמץ ט’ער אַ פּתח געמאַכט, ווי ביי די אידן אין דער מדבר ביים טערק. נאָכאַלעמען אַן ערל. נאָר קענען ט’ער געקענט.
דער מיכאַלישקער גלח האָט צוגעקוקט מיט נחת די זאַך, דאָס האָט ער דאָך דעם שידוך גערעדט. וואָס זאָלעך דיר זאָגן? מערניט איין זאַך. אַ גוי אַ קענער אין לשון=קודש, אַפדערוף זאָגט מען ניט אַנדערש: אַ הון וואָס קרייעט דאַרף מען קוילען. נאָר דאָס אי’ גאָר אַן אַנדער זאַך. נו.
ס’געווען אויף חידושים! דער הגמון איז געזעסן דאָרטן אין כאַטע אויף מאַרקונער גאַס מיטן גאַנצן הילוך. מיטן צלם זיינעם ט’מען געקענט הרגענען אַ גוי, שיער ניט ווי די מזוזות ביי די חסידים אין מאָלעווער גובערניע, להבדיל תשעה=ניינציק אבדלות, זאָל מיר דער אייבערשטער נאָר מוחל זיין.
טוט ער פּלוצלונג אַזאַ מין זאָג, דער הגמון: אַז ביי די אידן זאָגט מען “אַ-דוי-שעם”, אַזוי; קאַ נעוויירע זאָל מיר ניט זיין, ס’דאָך אַ מעשה, אין אַ מעשה אי’ דאָך אַלציקעדינג מעג מען, איך דערצייל דאָך ווי ס’געווען, און דערנאָכדעם זאָגט ער אָנעט, אַנדעקט אַמעריטשקע, אַז די אידן זאָגן מיטן “נ”; נו, ווייסטאָך, ביים דאַוונען צי ביים לייענען.
בענע=זוסקען, זאָל ער אַפילו זיין אַ משכיל פון משכיל=לאַנד, אים האָט אויפן אָרט אַ צופּ אין האַרצן געטאָן, אַז ער האָט דעם שם המפורש ביים הגמון געטאָן הערן ביי זיך אין שטוב נאָך, עלעהיי ער ווייס זייער גוט אַז די נעוויירע איז ניט האַלב זיינע נאָר אינגאַנצן זיינע. אַפדערוף ‘עט אַפילו אַ גאַנצער אפּיקורס אויך ניט קענען גלאַט זיצן, עס זאָל אים אין האַרצן קיין צופּ ניט געבן.
אויף אָט אַזאַ מין זאַך האָט זיך דער גאַנצער תנא=זוסקע ניט געריכט. אויף עטלעכע רגעלעך האָט זיך אים גאָר פאַרגלוסט ווערן אַ פּשוטער תהלים=איד אין בית=מדרש, אָדער גאָר פּראַווען תשובה אין ווייטע גלותן. אים איז אַדורכגעפלויגן אין די געדאַנקען אַפילו, אַז אפשר האָט זיך די גאַנצע מעשה געטראָפן, ס’זאָל עם אַ טאָכקע טאָן די חרטה. גיי ווייס - - -
דער הגמון האָט ווייטער גענומען ריידן אויף אַ שיינעם גויאיש.
“איר אידן, היינטיקע, רעדט אַרויס דעם שם המפורש מיט אַ ‘נאָי’ צום סוף, ס’וואָלט געדאַרפט זיין ‘נאַי’ ווי ביי די קריסטן וואָס קענען העברעאיש, נאָר ביי אייך איז פאַרקריפּלט מיט די נקודות, נאָר דאָס איז אַן אַנדער פראַגע. די קענער ווייסן אָבער גוט, אַז דאָס איז ניט דער ריכטיקער שם המפורש, ניט אַזוי און ניט אַזוי. דער ריכטיקער שם המפורש שרייבט זיך מיט די פיר אותיות, וואָס דער ערשטער איז יוד און דער לעצטער איז הא. וואויל איז אייך, וואָס איבער דער גרויסער הייליקייט פון די פיר אותיות באַנוצט איר זיך מיטן ‘אַ=דאָי...’”
דער הגמון האָט זיך נאָך אַביסל אָנגעטרונקען מיט י”ש ביים אידן אין שטוב, און ער האָט גענומען ווייטער ריידן צו זיין זאַך.
“וואָס אַן אמת, איז ביי אונדז קריסטן גאָר ניט גוט. פאַראַן ביי אונדז געלערנטע, אַז אָך און וויי, וועלכע קוקן אַריין אין אַ העברעאישן תנ”ך און לייענען ‘יע-האָ-וואַ’. דאָס איז אַ נאַרישקייט. זיי ווייסן פּשוט ניט, אַז די געלערנטע אידן וועלכע האָבן צוגעשריבן די נקודות האָבן מיט אַ כיוון צוגעשריבן די נקודות פון ‘אַדאָ...’ צו די פיר אותיות און זיי לייענען די פיר אותיות מיט נקודות וואָס געהערן גאָר אַן אַנדער וואָרט, איז ביי זיי אַרויס דער ‘יע-האָ-וואַ’. הייבט זיך ניט אָן. ביי אונדזערע בעסערע געלערנטע האָט מען אויסגעטראַכט אַז די פיר אותיות מאַכן גאָר: ‘יאַה-וועה,’ נאָר דאָס איז אַזוי אַ צוגעקלערטע זאַך.”
נאָך אַ לענגערן שטילשווייגן, דער הגמון האָט שוין שווער געאָטעמט, איז ער געקומען צו דער קשיא וואָס ער איז דאָ געקומען סילווערסטער=נאַכט אין ווייטל שטעטל פרעגן ביי אַ אידן אַ משכיל אַ בעל=לשון.
“מיין פראַגע צו אייך איז גאָר אַ פּשוטע: וואָס איז דער ריכטקער אַרויסרייד פון א מ ת ן שם המפורש? ווי אַזוי ב אַ ד אַ ר ף מען די פיר אותיות לייענען?”
וואָס זאָל איך דיר זאָגן, יע אַ משכיל ניט קיין משכיל, דעם בעל=לשון בענע=זוסקע וואָס האָט זיך גערופן אלכסנדר איז אַדורך אַ קאַלטע ווייטיק אין דער שדרה, פון אויבן אַראָפּעט, ווי מ’וואָלט אים מיט אייז=שפּיזן צעשטאָכן. דער גאַנצער קנאַקער האָט געצאַפּלט, אַן אימהדיקע זאַך צוקוקן זיך. וואָס קען זיך מאַכן! אויף אַזאַ מין שאלה פון הגמון ט’ער גראַדע אַ סך אַליין געקלערט אין גאַנג פון די יאָרן. פון וואַנענט האָט דאָס דען געוואוסט אַזאַ גרויסער הגמון הגמון אַזש פון וואַרשע? אפשר איז דאָס אַלציקעדינג גאָר אַ שדים=טאַנץ פון די מלאכי חבלה וואָס האָבן זיך אַראָפּגעכאַפּט אין מיכאַלעשיק זיך אָפּרעכענען מיט דעם אידן אויף דער עלטער. בענע=זוסקען איז אויף אַ ברעקעלע פאַר די אויגן געשטאַנען דער אַמאָליקער רבי מיטן קאַנטשיק.
ר’איז אָבער באַלד צו זיך געקומען, דער בענע=זוסקע. אַ געלערנטער מענטש פון אַנדערע אמונות איז פון אַ וועלט=כרך אַריינגעפאָרן אויף חגא צו זיינעם אַ ידיד אָטאָ דאָאָ, בכדי זיך האַלטן אַן עצה אין לשון קודש זאַכן מיט אַ איד אַ בעל=לשון וואָס לעבט זיך דאָרטן דערלעבן. פרעגט ער ביי אים גראָד אַ שאלה, וואָס ער, בענע=זוסקע ווייס גענוי דעם ענטפער. אַן אָקס האָט אַ לאַנגן צונג און קען ניט ריידן, אַ מענטש האָט אַ קורצן צונג און דאַרף ניט ריידן. נאָר אַ משכיל ט’צאַך ניט איינהאַלטן. וואָס זאָלעך דיר זאָגן? אַז אַ ישיבה=בחור ווערט אַן אפּיקורס עסט ער ליכט!
בענע=זוסקע האָט זיך פון דרך=ארץ וועגן אַ הייב אויף געטאָן פון בענקל. ער האָט דעם הגמון אויף אַ לויטערן גויאישקן לשון געענטפערט, ווי ס’קען נאָר אַזאַ איינער פון יענע משכילים. ער האָט גענומען ריידן מיט אַן איינגעגלייבטקייט צו זיך און צו זיין תשובה.
“הער הגמון! דער ענטפער איז גראַדע זייער אַ פּשוטער. אָן אַ שיעור נעמען טרעפט מען אין תנ”ך, אין אונדזער ביידנס תנ”ך, וואָס ענדיקן זיך מיט גאָטס נאָמען. ישעיהו: ס’וועט ברענגען די ישועה גאָט. ירמיהו: ס’וועט דערהייבן גאָט. חזקיהו: גאָט וועט שטאַרקן. צדקיהו: גאָט איז אַ גערעכטיקער. ביי די אַלע נעמען איז פּשוט אַראָפּגעפאַלן דער לעצטער הא ביים שרייבן, פון קיצור און באַקוועמלעכקייט וועגן, און דער הא איז דאָרטן, ענדע וואָרט, סיי ווי אַ שטומער. אַזוי אַרום האָט זיך אופגעהיט די ריכטיקע אויסשפּראַך פון אַמאָליקן שם המפורש, ווייל ביים אויסלאָז פון די נעמען שרייבט זיך מיט די צוגעפּאַסטע נקודות. נאָר פון הייליקייט וועגן האָט מען ניט צוגעשריבן די נקודות צו די פיר אותיות ווען זיי טרעפן זיך פאַר זיך אינעם שם המפורש, מאַלע וואָס קען טרעפן מיט אַ שטיקל פּאַרמענט. ס’איז גאָרניט איינגעפאַלן דאַמאָלסט אַז מ’עט אַמאָל גאָר פאַרגעסן וואָס זיינען צו די פיר אותיות די ריכטיקע נקודות. הער הגמון! קיצור פון דער זאַך, די פיר אותיות מאַכן: ‘יאָ=הו’. לויטן קריסטלעכן סטיל וועט אויסקומען ‘יאַ=הו’. פאַראַן אויף דער וועלט שפּראַכן אַפילו, וואו מען טוט אַ שריי אויס מיט התפּעלות: יאַ-הו!! און מ’ווייס גאָרניט אַז מ’רעדט בשעת=מעשה אַרויס דעם הייליקן שם המפורש.”
דער הגמון מיטן גלח האָבן אויפן קליינינקן באַרבערדלטן אידעלע אויסגעגלאָצט אויגן פון אַ טיפער ברידערלעכער אהבה. זיי האָבן אים אַ קוש געטאָן באַם געזעגענען זיך. זיי איז געווען באַשיימפּערלעך אַז דער איד ווייס וואָס ער רעדט.
אַז דער הגמון ט’צאַך אומגעקערט דאָרטן אין וואַרשע, האָט ער זיך אַזוי ריכטיק אויסגעפיינט פאַר די גרויסע לייט ביי זיי, אַז ער איז דערגאַנגען דעם אוראַלטן שם המפורש. נאָר וואָס? אַ קלייניקייט מערניט, ער’ט קיינמאָל אין ערגיץ ניט דערמאָנט אַז דעם סוד ט’אים אַרויסגעזאָגט אַ אידעלע מיט אַ דייטשישע בערדעלע אויף מאַרקונער גאַס דאָ אין מיכאַלעשיק. און אפשר איז פאָרט בעסער אַזוי!
זעסטע, פון דעם בענע=זוסקע איז אַ באַרג אַש געבליבן. די עלטערע ברידער איז דאָס אַלציקעדינג אַ חשיבות געווען. זיי’ם אים נאָר געוועלט טרייסטן. ער’ט זיך אָבער בשום אופן ניט געלאָזן מ’זאָל אים טרייסטן. דער מוזשיניק דער עילוי איז גאָר אַ מרה=שחורהניק פאַרבליבן, אין שטוב אַ סידון. וואָס מ’האָט אים ניט געזאָגט מיט גוטן, האָט ער אויף אַלציקעדינג געענטפערט מערניט איין זאַך: “אַצו וואָס איז ליב דער גאָלדערנער בעכער, אַז ער איז פול מיט טרערן?”
ס’האָט אים גערופּעט זיין טועכץ. באַטאָג איז ער געשטאַנען ביים פענצטער, זיך איינגעקוקט. איינשלאָפן באַנאַכט ט’ער אינגאַנצן ניט געקענט. אין חלום ט’ער אַלע נאַכט דערזען ווי מ’מוטשעט אים מיט פייער און מיט שטאַנגען אין גיהנום, אַלמאַי ער האָט אויסגעזאָגט וואָס מ’טאָר ניט. ניט אַבי אַ סוד, נאָר דער הייליקסטער סוד! די פיר אותיות! דאָס’ט שמעון בר יוחאי געוואוסט און דאָס’ט דער ווילנער גאון געוואוסט. אויסבילן פאַר די גוים, דאָס קען נאָר אַ צעלאָכעסניק.
ניט לאַנג האָט געדויערט. צו בענע=זוסקען ט’זיך צוגעטשעפּעט אַ שלאַפקייט וואָס אַפדערוף איז קיין רפואות ניטאָ. די ברידער האָבן אים לויט דער צוואה אַוועקגעפירט באַהאַלטן אויפן נייעם ווילנער בית=עולם אויף זאַרעטשע. זיי זיינען מיט אים געבליבן שטאָלץ. אויף זיין מצבה האָבן זיי נאָך געלאָזן אויסקריצן די ווערטער “בעל השם הגדול”. ביז היינטיקן טאָג פאַרשטייט מען ניט אין וואָס דאָ גייט. ווער ס’מיינט אַז דאָס אי’ ווי ביי די חסידים אַ בעל=שם! הייבט צאַך ניט אָנעט! נאָר איין ביילקע ווייס דעם אמת!
וויי איז מיר, די קינעלע האַלט ביים אויסברענען. איז בלייבט נאָר אַזעי=צע=זאָגן:
אַ שטעקעלע אַריין,
אַ שטעקעלע אַרויס.
די מעשה א י ז א ו י ס.
* * *
אַן אָקס האָט אַ לאַנגן צונג און קען ניט ריידן, אַ מענטש האָט אַ קורצן צונג און דאַרף ניט ריידן. נאָר אַ משכיל ט’צאַך ניט איינהאַלטן. וואָס זאָלעך דיר זאָגן? אַז אַ ישיבה=בחור ווערט אַן אפּיקורס עסט ער ליכט! | 
