אַ מענטשן בכלל, און אַ קאַלטן, טרוקענעם ליטוואַק בפרט, איז גראַדע ניחא צו טראַכטן, אַז די אייגענע געדאַנקען און מיינונגען זיינען אויסגעהאַלטענע, קאָנסעקווענטע, אַז זיי בויען זיך אינגאַנצן אויף לאָגיק צי שכל הישר, צי אַפילו אויף אמונה אָדער איבערצייגונג, אָדער גאָר אויף די ביידע זאַכן; נאָר וואָדען, מ'וויל זיך איינריידן, אַז דאָס איז אַלצדינג לחלוטין ניט אָפּהענגיק אָן אַזעלכע "צופעליקע קלייניקייטן" ווי אַשטייגער, לאָמיר אָנכאַפּן, אינעם אָרט וואו מ'געפינט זיך בעת מעשה, וואו מען לעבט זיך אויס די יאָרן; אָדער פאַרקערט, אַז ס'קען אַמאָל חל זיין אין לעבן "משנה מקום משנה דעה".
איז עס שיער ניט אוממעגלעך, מ'זאָל וואוינען דאָ אין ווילנע, און זיך ניט באַקלערן אויף אַן אייגנאַרטיקן "ווילנער אופן" וועגן דער נצחיותדיקער, וואונדערלעכער פּערזענלעכקייט און גאונות פון ר' שניאור=זלמן זצ"ל, אין דער צייט ווען עס גייט צו זיין יאָרצייט, פיר=און=צוואַנציק טעג אין טבת; און עס איז ניט מעגלעך, מ'זאָל ניט פאַרגיסן אויך אַ טרער איבער דעם, וואָס דער איידעלער, איידעלער צדיק האָט אויסגעליטן, צום טייל צוליב וויסטע מחלוקתן און בהלות אין וועלכע ווילנע האָט זיך גערעכנט פאַרן צענטער פונעם צד שכנגד; מחלוקתן, אין וועלכע ר' שניאור=זלמן האָט ניט געטראָגן די מינדסטע שולד.
דאָס איז אַלץ אינגאַנצן אומאָפּהענגיק פון דעם, ווער איז "יע שולדיק" אין די מיספאַרשטעדענישן, מחלוקתן און ויתרוצצוס צווישן חסידים און זייערע קעגנער אין די לעצטע דרייסיק יאָר פון אַכצעטן יאָרהונדערט, אַ תקופה פון בערך תק"ל ביז תק"ס לפ"ק. קיינער האָט ניט פאַרשטאַנען בעסער ווי ר' שניאור=זלמן און זיינע ריכטיקע נאָכגייער ווער איז שולדיק; וועגן דעם שפּעטער.
***
דער לעבנס=וועג און די אייביקע אויפטוען פון ר' שניאור=זלמן ליאַדער שטעלן מיט זיך פאָר מיסטעריעס און דראַמעס וואָס זיינען מער ווי אַ יסודותדיקער קאַפּיטל אין דער אידישער געשיכטע. זיי דערגייען צו די גרויסע, דויערהאַפטיקע דראַמאַטישע קאַפּיטלעך אויך אין דער אייראָפּעאישער געשיכטע און אין דער וועלט געשיכטע. דאָס איז די תקופה פונעם אונטערגאַנג פון דער ליטוויש=פּוילישער רעפּובליק (און במילא פונעם ועד הארצות און ועד ליטא), און פונעם איבערנעם פון די לענדער וועגן וועלכן ס'גייט די רייד דורך דער רוסישער אימפּעריע. און די "אידישע זאַכן" זיינען ווי תמיד מער ווי אַביסל פאַרבונדן מיט די געשעענישן פון דער וועלט געשיכטע. נאָר דאָ גייט איצט גראַדע אין די "אידישע זאַכן"...
בכדי די זאַך משיג צו זיין, מוז מען צוערשט באַזייטיקן די טאָגטעגלעכע פּ אָ פּ ו ל ע ר ע באַדייטונגען פון "חסידים" און "מתנגדים", "ליטוואַקעס" און "ניט=ליטוואַקעס" אויב מען וויל אויף אַן אמת נעמען באַגרייפן דעם מהות פונעם בעל התניא. און דאָס איז ניט דער ערשטער פאַל וואו די פּעולה פון אַ יחיד אַ גאון שפּרייזט אַריבער איבער די "באַגריפן פון די צדדים אין אַ מחלוקה" (און עס מאַכט אויך שווער פאַר שפּעטערדיקע בשר=ודמס די זאַכן צו באַנעמען לאחר המעשה, אין זייער געהעריקן אמתדיק=לכתחילהדיקן היסטאָרישן קאָנטעקסט).
***
איז אָן ווייטערדיקע שהיות: ר' שניאור=זלמן איז געווען אַ ליטוואַק פון ליטוואַק=לאַנד; פון די סאַמע טיפענישן פון דער ליטע (פון מזרחדיקן שטח, וואָס האָט געהייסן ביי אידן: רייסן, אַרויסגערעדט "ראַיסן"). זיין סטיל פון שרייבן הלכה (אַשטייגער אינעם "שולחן ערוך הרב") איז דער סטיל פון די גרויסע ליטווישע פּוסקים. און זיין סגנון אין קבלה ענינים (אַשטייגער אינעם "שער היחוד והאמונה") איז דער סגנון פון די גרויסע ליטווישע מקובלים. און אַז מ'האָט אים גערופן "רב" און "רבי" און "אַלטער רבי" אָנשטאָט "דער צדיק", דאָס איז אַלצדינג על פּי דרך ליטא.
איי, זיינע מ ס ק נ ו ת זיינען אין טייל פאַלן "נעענטער" (ווי אונדז קען דאַכטן) צו די "ריכטיקע דרומדיקע חסידישע מיסדים (פון פּאָדאָליע און וואָלין)" און אין אַנדערע פאַלן "נעענטער", סיי אינעם לעבנסשטייגער און סיי אין השקפה, צו די "ריכטיקע צפונדיקע ליטוואַקעס" (מתנגדים), אָדאָס איז די גרויסקייט פון ר' שניאור=זלמן ליאַדער, און אין לעצטן סך=הכל, פון שיער ניט אַלע מחדשים אין דער געשיכטע פון מענטשלעכן געדאַנק: זייערע ווערק פּאַסן זיך ניט אַריינעט אַזוי לייכט אין די "טיש=קעסטעלעך" וואָס זיינען ביי אונדז מענטשעלעך אָנגענומען ביים פאַנאַנדערטיילן "אַ וועלט מיט אירע וועלטעלעך". זיינען עד היום טייל "ריכטיקע חסידים" ("חסידי חג"ת" אָפּשטאַמיקע פון דער דרומדיקער מזרח אייראָפּע) און טייל "ריכטיקע ליטוואַקעס" ("מתנגדים" אָפּשטאַמיקע פון צפון) ניט אינגאַנצן צופרידן מיט יעדער מיינונג פון ר' שניאור=זלמן, און דאָס איז אַלצדינג געזונט און געבענטשט.
במה דברים אמורים, אַז ס'גייט די רייד וועגן חילוקי=דעותן לשם שמים, ווען מ'קען מחולק זיין און בלייבן די זעלביקע פריינט וואָס פריער, אַז ס'איז דאָ די פרייהייט און דרך ארץ פאַרשיידענע עדות זאָלן רואיקערהייט אויפהיטן זייערע אָפּגעירשנטע טראַדיציעס מאבות אבותיהם.
און פאַרגעדענקען זיך באַדאַרף מען, בעת מעשה, אַז שיער ניט אין די כתבים פון אַיעדן גאון איז פאַראַן מער ווי אַ כל=שהוא פון אַ נייעם "כתוב השלישי" וואָס קומט אויפן אָרט פון די "שני הכתובים המכחישים זה את זה". איז איינמאָל אַוועק, מה=רעש...
אין ענינים פון אצילות, בורא ונברא, מלוא כל הארץ כבודו, אַשטייגער, איז דער בעל התניא נעענטער צו די קלאַסישע חסידישע איינזעאונגען; אין דער באַנעמונג פון מהות און פּעולה דאָ אויף דער וועלט פון "אַ צדיק", איז ער אָבער זייער ווייט פון די פריערדיקע פּאָדאָליער איינזעאונגען. און אַזוי אַרומעט, קען מען אין פאַרשיידענע סוגיות און ענינים באַנעמען אַז דער בעל התניא האָט דערפילט אַ היסטאָרישע ראָלע פון שאַפן אַן אָריגיניעלן, אייגנאַרטיקן און דויערהאַפטיקן סינטעז צווישן צוויי ציוויליזאַציעס וואָס זיינען געשטאַנען אין שאַרפן און ביטערן קאָנפליקט גראַדע אין די יאָרן פון זיין לעבן און שאַפן, גראַדע אין אין די יאָרן פון איבערקערענישן ביי די אַרומיקע מלוכות פון די אומות העולם.
***
און אָט גייט דער אויסערגעוויינלעכער לעבנס=וועג פון ר' שניאור=זלמן ליאַדער. געבאָרן אַ ליטוואַק, זיך יונגערהייט מתעסק געווען מיט לערנען תורה, און באַשלאָסן אַז ער דאַרף זיך צולערנען מער וועגן תפילה, און איז אַוועק אויף דרום לערנען ביים מעזריטשער מגיד, ר' דוב=בער, אין אוקראַינע. דער מגיד פון מעזריטש האָט גוט געכאַפּט, אַז די נייע חסידישע באַוועגונג דאַרף ערנסטע בעלי הלכה, און ער האָט זיין יונגן "חסיד" (תרתי משמע) געגעבן די עובדא פון צונויפזאַמלען "גייאיקע" הלכות פון שולחן ערוך פאַר אָטאָ דעם אונטערוואַקסנדיקן עולם; דער פּועל יוצא איז כידוע געווען דער "שולחן ערוך הרב". און אין חסידישע קרייזן איז גוט באַקאַנט ווי דער מגיד האָט גוטברודעריש אַ זאָג געטאָן: "סאיז קאַליע געוואָרן דער ליטוואַק..."
און דאָ קומען מיר צו אַ גרויסן פּאַראַדאָקס, וואָס געהערט אַפּנים צו די ממשותדיקע באַשערטקייטן אין דער געשיכטע. ווען יענע פּרשה פון אַ ליטוואַק וואָס פאָרט קיין דרום, ווערט אַ חסיד און איז מחבר אַ געוויסן הלכהשן ווערק, ווען דאָס וואָלט געווען דער סך=הכל, דער סוף, וואָלט שניאור=זלמן ניט געוואָרן שניאור=זלמן.
דער לעבנסוועג, דער גורל, פון ר' שניאור=זלמן איז ווידעראַמאָל און אָבעראַמאָל כאַראַקטעריזירט געוואָרן פון אינגאַנצן ניט=פאַרדינטע באַליידיקונגען, יסורים, ליידענישן, פּייניקונגען, רדיפות, ביזקל און אַריינרעכענענדיק זיין זייער טראַגישן טויט, וואָס קומט אויפן זינען פאַרשטייט זיך אין די טעג פון זיין יאָרצייט.
דער לאַנגער צעטל יסורים איז כולל די אַנטזאַגונג פון ווילנער גאון, ר' אליהו בר' שלמה=זלמן זצ"ל, זיך אַפילו טרעפן מיט אים און מיט ר' מנחם=מענדל וויטעבסקער, בעת זייער קומען אין ווילנע בכדי פּרובירן איבערצייגן דעם גאון אַז די נייע חסידישע באַוועגונג איז ניט דאָס וואָס ער מיינט, ניט אָדאָס וואָס מ'האָט אים מוסר מודעה געווען. צוויי מאָל האָט דער גאון זיי פאַרמאַכט די טיר אין פּנים, און אַז ווילנער פּני גופא האָבן געפּרואווט דעם גאון איינריידן ער זאָל זיך פאָרט טרעפן מיט זיי, איז דער גאון בכלל אַוועק פון שטאָט ביז וואַנען די געסט זיינען אויכעט ניט אַוועק.
צוויי מאָל (אין 1798 און אין 1801) איז ר' שניאור=זלמן פאַרשיקט געוואָרן אין דער רוסישער תפיסה אין פּעטערבורג, צוליב די מסירות פון זיינע שונאים (און בפרט אַ געוויסן פאַרביסענעם רב פון פּינסק). די סאַמע לעכערלעכסטע "קלאַגע" פון די אַלע אָנגעפּלוידערטע "קלאַגן" איז געווען, כידוע, אַז מיטן שיקן צדקה קיין ארץ ישראל, איז אים געגאַנגען אין "העלפן דעם טערק" קעגן דער רוסישער מלוכה, נעבעך...
און גאָר אַ סך, האָט ר' שניאור=זלמן זיך אָנגעליטן פון דער קנאה=שנאה פון אַנדערע חסידים, סיי "ליטווישע" (דער עיקר ר' אברהם קאָליסקער און זיין קרייז), סיי "אוקראַינער" (דער עיקר ר' ברוך מעזשיבוזשער, דעם בעל שם טובס אַן אייניקל).
***
טשיקאַווע, אַז מען לייענט די בריוו און זכרונות פון ר' שניאור=זלמן וועגן דער מלחמה מצד "די ווילנער" (און מצד דעם ווילנער גאון בתוכם), דערשפּירט מען ניט קיין פאַרביסנקייט אָדער שנאה לגבי דעם ווילנער גאון. פאַרקערט, מען זעט גאָר אַ פולע פאַרשטענדעניש און אַ טיפן דרך ארץ פאַרן גדול הדור.
היתכן?
יאָ, דער תירוץ איז אַפילו אַ פּשוטער. און פּשוטע אמתן זיינען צומאָל שווערער צו כאַפּן לאחר המעשה איידער מער פאַרפּלאָנטערטע מעשיות וואו מ'שטרענגט זיך אָנעט בכדי צו דערגיין אַ טאָלק.
און דאָ גייט טאַקע אַלעמערשטנס אינעם וואָרט "טאָלק": שוין צוויי יאָר פ אַ ר ן ערשטן ווילנער חרם פון תקל"ב האָט ר' שניאור=זלמן און דער קרייז אַרום אים גוט פאַרשטאַנען אַז טיילן פון די ליטווישע גרופּעס וואָס האַלטן זיך פאַר אָנהענגער פון חסידות פירן זיך אויף ניט ווי ס'באַדאַרף צו זיין, און אַז די ניט=שיינע אויפפירעכצער וועלן נאָר אַרויסרופן אַ קללה אויף די קעפּ פון אַלע אָנהענגער פון חסידות בכלל אין די ליטווישע לענדער. אין די קרייזן פון חב"ד איז דאָס גוט באַקאַנט אין דער מילתא דרמיזא "טאָלק איז אָן אַ טאָלק", וואו דער ערשטער "טאָלק" איז אַ רמז אויפן יאָר תק"ל (1770), ווען אין שקלאָוו און אַנדערשוואו האָבן זיך אָנגעזען גענוי אַזעלכע אויפפירעכצער וואָס האָבן אין תקל"ב דערפירט צום ערשטן ווילנער כרוז (חול המועד פּסח תקל"ב) און חרם (א' אייר תקל"ב), הגם אין די ווילנער אויסרופן איז געגאַנגען בפרטיות וועגן צוויי יחידים אין ווילנע, איינעם "אַן איסר" און איינעם "אַ חיים", וואָס האָבן דער רומפולער אידישער געשיכטע אין ווילנע קיין גרויסן כבוד ניט געבראַכט.
דער ווילנער גאון און ר' שניאור=זלמן ליאַדער, ניט קוקנדיק אויף חילוקי דעות אין געוויסע ענינים פון הלכה, השקפה און קבלה, האָבן געהאַט, פּשוט גערעדט -- גענוי די זעלביקע שונאים. ווער זיינען "די דאָזיקע שונאים"? פאַרשטייט זיך, די פאַרשיידענע קליינע גרופּעס פּושעים אין דער ליטע וועמען מען האָט גענומען רופן "חסידים" (אָדער לויטן וואָרט=שפּיל: "חשודים", אָדער לויטן קלאַנג=שפּיל: "סחידים"), אָדער גלאַט "קאַרלינער", ניט קוקנדיק וואָס אין טייל פאַלן זיינען דאָס ניט געווען קיין אמתע חסידים פון דער עכטער חסידישער באַוועגונג פון אוקראַינע, און אויך ניט פון ר' אהרן קאַרלינער (פון פּינסק) און זיין חדר.
ניין, דאָס זיינען געווען קרייזן פּושעים דאָ אין ווילנע (און אַנדערשוואו), וואָס האָבן "זיך געקוליעט" (בלשון אחר: "זיך איבערגעוואָרפן קאָשלקעס" אְדער "קולאָם"), מיט די פיס אַרויף און מיטן קאָפּ אַראָפּ, צי ביים דאַוונען, צי אין גאַס; און פאַרשיידענע מעשי תועבה, ווי ס'קען זיך ביי בני אדם מאַכן...
פאַרשטייט זיך, אַז ווען אַ מחלוקה צעבלאָזט זיך אין אַן אינטערנאַציאָנאַלער בהלה, און שנאת חינם נעמט זיך צעשפּרייטן צווישן מענטשן און גרופּעס וואָס האָבן ניט קיין שייכות מיט אַ לכתחילהידער "מעשה שהיה", קען אָנגעצונדן ווערן אַן עולם ומלואו (אָט ווי אַזוי ס'דערגייט צו מלחמות ממש ביי די אומות העולם און זייערע חיילות). טייל "ווילנער" (מתנגדים) האָבן אין משך פון יאָרן גענומען טראַכטן שלעכטס וועגן חסידות בכלל, און פאַרקערט חסידים וועגן מתנגדים בכלל, דאָס איז אַלץ אָבער אַן אַנדער פּרשה.
שייך איז אָבער אָטוואָס: פּונקט די זעלביקע מיני פּושעים אין דער ליטע, וואָס האָבן זיך אַקעגנגעשטעלט אַקעגן קהל און האָבן זיך אויפגעפירט ניט שיין און זיך גערופן "חסידים" (אָדער "קאַרלינער") האָט אויך ר' שניאור=זלמן שטאַרק פאַרדאַמט. למשל, אין זיינעם אַ באַוואוסטן שפּעטערדיקן בריוו צו ר' אברהם קאָליסקער (אָדער קאָלישקער, מיטן שמאל איז מען אין דער ליטע פאָרט ניט זיכער...), דערמאָנט זיך ר' שניאור=זלמן וועגן "אַמאָליקע זאַכן", בתוכם די שלעכטסקייט פון טייל "פון אונדזערע מיט=גלייביקע אין רוסלאַנד, וועמענס רייד אַ גאַנצן טאָג איז אויסגעלאַסנקייט און חוזק, אָפּצולאַכן תלמידים חכמים (...) האָבן זיך כסדר איבערגעקערט מיט די פיס אַרויף און מיטן קאָפּ אַראָפּ ('קוליען זיך') אין די מערק און אויף די גאַסן (...) פון קאָליסק. (...) און מ'האָט עס אַלצדינג געשריבן צום ווילנער גאון"...
קיצור הדבר: די זעלבע מיני "שטיק" פון געוויסע קליינע גרופּעס "חסידים" אין דער ליטע וואָס די ווילנער האָבן פאַרדאַמט אין זייערע חרמות, האָט אויך ר' שניאור=זלמן פאַרדאַמט. און ער האָט גוט פאַרשטאַנען וויפל שאָדן די שטיק טוען אָן.
דאָס "מאַכן לייט" אויס די "חסידי תק"ל (טאָלק)" איז געוואָרן אַ מוראדיק שווערע און אָנגעווייטיקטע אַרבעט פאַר ר' שניאור=זלמן און אַנדערע; פון גוטסוועגן פון דער ריכיטיקער חסידישער תנועה, האָט ער זיך געדאַרפט כסדר "פאַרטשעפּען" מיט די וואָס ברענגען איר שאַנד; אַזאַ מין "מלאכה בזויה" איז אַ טראַגעדיע פאַר אַ גאון וואָס דאַרף זיצן און שרייבן זיינע ספרים, נאָר דאָס איז די היסטאָרישע אויפגאַבע וואָס איז געפאַלן אויף ר' שניאור=זלמן וועלכער האָט צענדליקער יאָרן געהאָרעוועט צו מאַכן ביי די ליטווישע (צפונדיקע) חסידים -- אַ טאָלק. און דער רעזולטאַט זעט זיך היינט אָנעט איבער דער וועלט כמעט צוויי הונדערט יאָר נאָך זייך פּטירה: די סאַמע דינאַמישסטע און דערפאָלגרייכסטע אידישע באַוועגונג אויף דער וועלט (צי דאָס "געפעלט" אַ צווייטן אָדער ניט).
אַ ראַנד=באַמערקונג צו דער "וועלט פון געדאַנקען", וואו חילוקי דעות זיינען פון תפארת וועגן, און ניט חלילה אויף פּערזענלעכע קריגערייען: כשר וישר, אַז דער ספר "תניא" איז אַזוי שיין פאַרשפּרייט, אָפּגעדרוקט אין אַזויפל מקומות און אויף אַזויפל לשונות (מ'קען זאָגן: אויף אַלע שבעים לשון); עס איז צו האָפן, למען השלימות, אַז אויך ר' חיים וואַלאָזשינערס "תשובה", דעם "ספר נפש החיים" וועט מען מיט דער צייט אויך נעמען לערנען און מפרסם זיין כדבעי, איבערזעצן און איבערדרוקן; דאָס געהערט אָבער אַלצדינג גאָר אַן אַנדער איגרתל...
***
דער לאַנגער צעטל יסורים ר' שניאור=זלמנס ענדיקט זיך מיט זיינע שרעקלעכע לעצטע חדשים נע=ונד זיין און אַרומלויפן, בעת דער פראַנצייזיש=נאַפּאָלעאָנישער אינוואַזיע פון רוסלאַנד אין 1812. מיר ווייסן אַז ער איז געווען זייער געטריי דער רוסישער מאַכט, ניט נאָר צוליב דעם וואָס מען האָט אים באַפרייט פון טורמע (דעם צווייטן מאָל, תיכף ווען אַלעקסאַנדער דער ערשטער איז געקומען אויפן כסא המלכות אין 1801), נאָר אויך צוליב אַ חשבון וועגן דער צוקונפט פון אידישקייט. אין אַ באַוואוסטן בריוו צו זיין חבר, דעם ווילנער, ר' משה מייזלש, האָט ר' שניאור=זלמן דאָך געשריבן: "אם ינצח באנאפארטא ירבה העושר בישראל ויורם קרן ישראל, אבל יתפרדו ויתרחקו לבם של ישראל מאביהם שבשמים; ואם ינצח אדוננו אלכסנדר, אם כי ירבה העוני בישראל ויושפל קרן ישראל, אבל יתקשרו ויתחברו לבם של ישראל לאביהם שבשמים" ('טאָמער וועט באָנאַפּאַרט [ד.ה. נאַפּאָלעאָן] מנצח זיין, וועט די רייכקייט פון די אידן געמערט ווערן, און דער סטאַטוס פון די אידן געהויבן ווערן, נאָר זייער האַרץ וועט אָפּגעשיידט און דערווייטערט ווערן פון זייער פאָטער אין הימל; נאָר אויב אונדזער האַר אַלעקסאַנדער וועט מנצח זיין, ניט קוקנדיק וואָס אָרעמקייט וועט פאַרמערט ווערן ביי די אידן און זייער סטאַטוס וועט אַראָפּגענידערט ווערן, נאָר זייער האַרץ וועט געקניפּט און געבונדן ווערן מיט זייער פאָטער וואָס אין הימל'].
וועגן די שוידערלעכע לעצטע חדשים פון ר' שניאור=זלמנס לעבן ווייסן מיר צוליב די גענויע זכרונות וואָס עס האָט שפּעטער אויפגעשריבן זיין זון ר' דוב=בער, וועלכער האָט כידוע אַריבערגעפירט אין ליובאַוויטש דעם הויף פון חב"ד, וואָס זיין טאַטע ר' שניאור=זלמן פון ליאָזנע האָט געהאַט איבערגעפירט פון ליאָזנע אין ליאַדי.
אין דיאָ מערקווערדיקע זכרונות ווערט דערציילט, ווי אַזוי אין חודש אלול 1812 איז שניאור=זלמן אַנטלאָפן פון ליאַדי ביז קיין געגנט אַרום סמאָלענסק, און חדשים לאַנג, אין משך פון גאַנצן האַרבסט און ביז טיף אין פראָסטיקן רוסישן ווינטער אַריין, איז ער געלאָפן פון איין שטאָט אין אַנדערן, אַנטלויפנדיק פון דער פראַנצייזישער אַרמיי וואָס האָט אים און זיין הויזגעזינד געיאָגט און געזוכט. די שילדערונג וועגן די לעצטע חדשים, וואָכן און טעג פון ר' שניאור=זלמן זיינען פאַרבליבן אַן אייביקער דאָקומענט אין דער אידישער היסטאָריאָגראַפיע. עס דערציילט זיך וועגן די לעצטע טעג, ווען נאָך אַ שווערער חולאת און אַ סך צער, שבתע=נאַכט פּרשת שמות, פיר און צוואַנציק טעג אין טבת תקע"ג (דעם 26טן דעצ. 1812), איז ער נסתלק געוואָרן אין פּייען (קורסקער געגנט) און געבראַכט געוואָרן צו קבורה אין האַדיטש (פּאָלטאַווער געגנט).
***
ווער עס וויל אַפילו היינט דערשפּירן וואָס ניט איז אַ שמצל פון לעבנסוועג פון ר' שניאור=זלמן קען אַ קוק טאָן אין דעם שיינעם שטעטל ליאָזנע אין וויטעבסקער געגנט (וואו ער איז געבאָרן געוואָרן, און וואו ס'איז מיט אַ סך יאָרן שפּעטער געבאָרן געוואָרן ביי אַ חב"דישער משפּחה דער גרויסער קינסטלער מאַרק שאַגאַל); אין מעזריטש, אוקראַינע וואו ער האָט געלערנט; אין ליאַדי (מאָליווער גובערניע), וואו ער האָט איבערגעפירט זיין הויף נאָך זיין צווייטער באַפרייאונג פון פּעטערבורג (און פאַרשטייט זיך אין פּעטערבוג גופא); אין פּייען, וואו ער איז נסתלק געוואָרן, און אין האַדיטש, וואו עס שטייט עד היום זיין אוהל.
אָבער די אמתע ירושה איז צו געפינען ביי ריכטיקע בני חב"ד; אין די פלאַם=פייערדיקע אויגן פון היינטיקע, וואָס האָבן זיך מיט זייערע משפּחות איבערגעפלאַנצט אין אַלע עקן וועלט בכדי אָנפירן מיט עכטער אידישקייט; מען דערשפּירט ביי זיי אָפטמאָל בולט דעם פייער, דעם ברען, דעם אָפּטימיסטישן בטחון וואָס ווערט ניט אָפּגעקילט פון אַוועלכע ניט איז שוועריקייטן און מפּלות, וועמען ס'איז געלונגען ברענגען אידישקייט אָדאָרטן, אַוואו ס'איז קיינעם ווייטער ניט געלונגען.
און אויב דער לעצטער רבי זצ"ל, דער זיבעטער אדמו"ר פון בית חב"ד, האָט ניט געבאָרן קיין קינדער, און ס'איז דערוויילע ניטאָ קיין נייער רבי, זאָל מען ניט מיינען אַז אַזוי איז באַשערט צו בלייבן ("ברעסלעוו איז ברעסלעוו, און חב"ד און חב"ד"); פאַרקערט, דער אידישער גורל פאָדערט אַז ר' שניאור=זלמנס אַ יורש זאָל מיט חב"ד אָנפירן ביז אין סוף פון די יאָרן.
~~~~~ | 
