|
אין זכות פון שמואל ניגער
ערשטער טייל:די יונגע יאָרן”אין דער אַלטער היים”
אָנהייבן באַדאַרף מען פאָרט, לויטן אידישלעכן שטייגער, מיט אַ שטיקל התנצלות. איז לייקן איך ניט, אַז ניט איינמאָל האָב איך געהאַט חרטה וואָס מיר האָבן פאַר צוויי יאָרן דורכגעלאָזן דעם פופציקסטן יאָרצייט פון אויסערגעוויינלעכן אידישן ליטעראַטור היסטאָריקער און קריטיקער, שמואל ניגער, וועלכער איז געשטאָרבן אין ניו יאָרק ניין טעג אין טבת תשט”ז - דעם 24טן דעצעמבער 1955. און בפרט נאָך אַז ער האָט געשפּילט אַזאַ מכריעדיקע ראָלע - סיי דאָ אין ווילנע, סיי אין משך פון צענדליקער יאָרן שפּעטער=צו אין ניו יאָרק - אין דער מאָדערנער פאָרשונג איבער דער אידישער ליטעראַטור, און פאַראיינוועגס, אין דער לעבעדיקער אַנטוויקלונג פון דער אידישער ליטעראַטור גופא.
מען פלעגט זאָגן צווישן אידישע שרייבער, אַז אין אַזאַ פאַל, אַז מען לאָזט דורך, דאַרף מען פּשוט צואוואַרטן אויף אַ פּאַסיקער “געלעגנהייט”, און ווי אַזוי זשע זאָגט זיך: אַז מ’וואַרט דערוואַרט מען זיך...
די געלעגנהייט האָט זיך איצטער געמאַכט, אַדאַנק דעם גוטן באַשלוס פון דער רעדאַקציע אָקערשט לעצטנס, דאָ אין “זשורנאַל” (ז’ שבט תשס”ז - דעם 26טן יאַנואַר 0270 ), איבערצודרוקן אַן אַמאָליקן אַרטיקל פון מ. י. נירענבערגער ע”ה. אינעם איבערדרוק גייט דאָס מיטן קעפּל “ווען שמואל ניגער האָט געפּרואווט ווירקן אויפן ליובאַוויטשער רבין איינצובויגן דעם קאָפּ פאַרן גוי”, און עס דערציילט זיך וועגן אַ באַגעגעניש פון פריערדיקן רבין זצ”ל מיט אַ גרופּע אידישע שרייבער.
קען דאָך טרעפן, אַז ביים פאַרגעדענקען זיך אַ שיין ביימל איז מען יאָרן שפּעטער צומאָל עלול פאַרגעסן אינעם אַרומיקן וואַלד... און דאָ איז דער עיקר טאַקע דער באַגריף “אַרומיק”, מחמת אַקעגן דעם “נח איש צדיק בדורותיו” איז דאָל חל די נייטיקייט אין באַטראַכטן אַ געלערנטן (און בעצם אַיעדן מענטשן!) לויט זיין אַרום, לויט דער סביבה, לויט די בפירושדיקע היסטאָרישע פאַרהעלטענישן פון יענעמס צייט, אָרט און אומגעבונג.
איז ראשית כל גייט אין אַן אַלגעמיינער באַטראַכטונג וואָס קומט ה י י נ ט אויפן זינען ביים לייענען מ. י. נירענבערגערס קאַפּיטל זכרונות (וואָס ער האָט ביים לעבן פאַרעפנטלעכט אין “אַלגעמיינעם זשורנאַל” אין תשמ”ח - 9188 ). ס’ווערט דערמאָנט שיער ניט “פאַרבייגייענדיק”, אַז דער פריערדיקער ליובאַוויטשער רבי ר’ יוסף יצחק זצ”ל האָט אין איסטערן פּאַרקוועי “איינגעלאַדן צו זיך אַ גרופּע אידישע שרייבער”.
דאָס איז אַ ריזיקע זאַך! פאַרוואָס? אויב ריידן “ברחל בתך הקטנה”, איז מחמת אָט וואָס: דער גרעסטער טייל אידישע שרייבער אין ניו יאָרק אינמיטן צוואַנציקסטן יאָרהונדערט, וואָס זיינען טאַקע אויסגעהאָדעוועט געוואָרן מיט דער טראַדיציאָנעל=פרומער אידישקייט “אין דער אַלטער היים” אין מזרח אייראָפּע, זיינען שפּעטער=צו געוואָרן “נישקשהדיקע אפּיקורסים” אין איינער פון די מאָדערניסטישע רעוואָלוציאָנערישע באַוועגונגען (סאָציאַליזם, קאָמוניזם, אַנאַרכיזם, א.א.); אַ היפּשער חלק האָט זיך ווייט געהאַלטן פון “די פרומע אידן”...
קיצור המעשה: ניט יעדער אידישער שרייבער אין ניו יאָרק איז יענע יאָרן (אָדער אין אַוועלכע ניט איז יאָרן) פאַרבעטן געוואָרן צו אַ באַגעגעניש מיט אַן אדמו”ר. און ניט יעדער איז געגאַנגען. וד”ל.
הייסט דאָס, אַז דיאָ אידישע שרייבער וואָס האָבן אָנגעהאַלטן אַ לעבהאַפטיקן דיאַלאָג מיט אַ חסידישן רבין בכלל, און מיטן ליובאַוויטשער בפרט, זיינען שוין געווען “פון ביידע צדדים” אין דער בחינה פון יחידי סגולה. איז איינמאָל אַוועק.
שמואל טשאַרני איז געבאָרן געוואָרן אין ווייסרוסישן שטעטל דוקאָר, מינסקער גובערניע, אין תרמ”ג - 1883; אין שפּעטערע יאָרן, האָט ער זיך גענומען דעם ליטעראַרישן נאָמען “ש. ניגער”, אַפּנים מ’זאָל לייכטער מבחין זיין צווישן אים און זיינע צוויי אינגערע ברידער: ב. טשאַרני (”וולאַדעק”), אַן אָנגעזעענער פירער פונעם אידיש=סאָציאַליסטישן “בונד” און שרייבער, וועלכער איז יאָרן לאַנג געווען דער פאַרוואַלטער (מענעדזשער) פונעם “פאָרווערטס” (פון 1918 ביז 9183 ); און דער אינגסטער, דניאל טשאַרני, אויך אַ באַקאַנטער שרייבער. טשאַרני (אָדער “טשאָרני”) מיינט דאָך “שוואַרץ” אויף סלאַווישע שפּראַכן, און אַזוי אַרומעט איז אויסגעוואַקסן דער ליטעראַרישער פּסעוודאָנים “ש. ניגער” (וועלכער האָט, פאַרשטייט זיך, ניט געהאַט אין זיך דעם מינדסטן מיין לגנאי אין דער דעמאָלטיקער מזרח אייראָפּע; און אַז אַ שרייבער איז שוין באַוואוסט מיט אַ נאָמען, ווערט דאָך דערנאָך: פאַרפאַלן).
די דריי ברידער טשאַרני זיינען געווען קינדער מיט יחוס אין חב”דישן שטעטל דוקאָר. דער טאַטע זייערער, ר’ זאב=וואָלף טשאַרני האָט עטלעכע מאָל אין יאָר עולה רגל געווען אין ליובאַוויטש און האָט דערנאָכדעם “חוזר געווען” דאָס געהערטע אין דוקאָר. די מאַמע, וועמענס מיידלשער פאַמיליע=נאָמען איז געווען “הורוויץ” איז געווען אַן אָפּשטאַמיקע פון של”ה הקודש.
ש. ניגער האָט יונגערהייט געלערנט אין דער ישיבה פון “טאָטערשן קלויז” אין מינסק און דערנאָכדעם ביי די מוסרניקעס אין קאַמערויקע. לויט ווי עס גיט איבער זיין גוטער חבר זלמן רייזען ז”ל אינעם “לעקסיקאָן פון דער אידישער ליטעראַטור” (אין צווייטן באַנד, ווילנע 9172 ), האָט ניגער געהאַט אַ שם ווי “דער דוקאָרער עילוי” און האָט געהאַלטן כמעט ביי סמיכה, ווען ער איז אַוועק אין די ציוניסטיש=סאָציאַליסטישע קרייזן, געוואָרן אַ מושפּע פון אחד=העם, געוואָרן איינער פון די ערשטע וואָס האָבן אין מינסק טאַקע געקענט ר י י ד ן אויף העבראעיש, און איז אויסגעוואַקסן אַ גדול פון זיין דור אויפן געביט פון דער ערנסטער אידישער ליטעראַטור.
יונגערהייט האָט ש. ניגער דורכגעלעבט יסורים און עינוים. ער איז עטלעכע מאָל אָפּגעזעסן, און געפּייניקט געוואָרן, אין פאַרשיידענע תפיסות אונטערן פאַרדאַכט פון “רעוואָלוציאָנערישע אַקטיוויטעטן” אין די יאָרן נאָך דער ערשטער רוסישער רעוואָלוציע פון 1905.
עס איז ניט מעגלעך אין אַוועלכן ניט איז צוויי “איגרתלעך” איבערגעבן אַפילו אַ קליינעם חלק פון די אויפטוען פון אַזאַ גדול ווי ש. ניגער. וועלן דאָ מוזן קלעקן אַ צאָל סך=הכלען און פּערספּעקטיוון, היינט מכח זיין יוגנט “אין דער אַלטער היים”, און איבעראַכטאָג, מירצעשעם, וועגן די פינף=און=דרייסיק יאָר זיינע דערנאָכדעם אין ניו יאָרק.
גאַנצע דריי יוגנט=תקופות האָט שמואל ניגער פאַרבראַכט דאָ אין ווילנע, און אין זיי אַלע האָט ער אַרויסגעגעבן כתבים און צייטשריפטן וואָס האָבן געהאַט אַ באַדייטיקן איינפלוס אויף דער אידישער ליטעראַטור בכלל.
אין זיין ערשטן פּעריאָד אין ווילנע, האָט ש. ניגער אין 1908 געגרינדעט, בשותפות מיטן בונדיסטישן א. ווייטער און מיטן ציוניסטישן שמריהו (”שמאַריע”) גאָרעליק איינעם פון די ערשטע גאָר ערנסטע ליטעראַרישע זשורנאַלן אויף אידיש: די ווילנער “ליטעראַרישע מאָנאַטשריפטן”. דאָס ווערט פאַררעכנט פאַר איינעם פון די “דריי סענסאַציעס פון אידיש” אין יענער צייט (די אַנדערע: די טשערנאָוויצער קאָנפערענץ אין בוקאָווינע און דער אויפקום פון דער גרופּע שרייבער “די יונגע” אין ניו יאָרק).
דערנאָך איז ער אַוועק שטודירן אין בערלין און אין בערן (אין דער שווייץ), און געאַרבעט אויף אַ דאָקטאָראַט. נאָר וואָס, פּונקט ווי זיין ציוניסטישע טעטקייט האָט אים פריער אָפּגעריסן פון דער ישיבה און סמיכה, האָט די ליבשאַפט צו דער נייער ליטעראַטור אויף אידיש אים איצטער אַוועקגעריסן פון זיין דאָקטאָראַט אַרבעט אין דער שווייץ און ער האָט זיך אומגעקערט -- קיין ווילנע, לויט דער פאַרבעטונג פון אינספּירירנדיקן אַרויסגעבער פון ביכער און זשורנאַלן באָריס קלעצקין.
און אין 1912, קומט ניגער אין ווילנע איבערנעמען די רעדאַקציע פון זשורנאַל “די אידישע וועלט” און ס’ווערט אין זיינע הענט אַ זעלטענער ליטעראַרישער זשורנאַל.
אין זעלבן יאָר, הייבט זיך אָן אַ צוזאַמענאַרבעט (דער עיקר דורך פּאָסט!) צווישן ניגער און דעם גאונותדיקן גרינדער פון דער מאָדערנער אידישער פילאָלאָגיע און לינגוויסטיק, בער באָראָכאָוו, וועלכער האָט דעמאָלט געלעבט אין ווין. אַדאַנק דעם פאַרלעגער קלעצקין, האָט ניגער געקענט רעדאַגירן און אַרויסגעבן, אין נאָענטער צוזאַמענאַרבעט מיט באָראָכאָוון, די ערשטע זאַמלונג פון געלערנטע פאָרשונגען אויף אידיש, אויפן געביט פון דער אידישער שפּראַך און ליטעראַטור, וואָס איז ווען ניט איז דערשינען.
אָטאָ דער באַנד, וואָס האָט זיך גערופן “דער פּנקס”, איז דערשינען אין ווילנע אין 1913. מ’האָט עס אַרויסגעגעבן אין גרויס=פאָרמאַט, אינעם סטיל פון אַ טראַדיציאָנעלן ספר, אין צוויי קאָלאָנקעס; און סימבאָליש איז וויכטיק (יאָ, סימבאָלן זיינען זייער וויכטיק אין דער קולטור געשיכטע), איז אויפן שער=בלאַט געדרוקט מיט קידוש לבנה אותיות “דער פּנקס” גראַדע מיט... רש”י אותיות.
וואָס איז דאָ געווען ש. ניגערס סימבאָליק? על רגל אחת: דאָ קומט צום אויסדרוק די קרובהשאַפט, דער גאַנצער דרך=ארץ, לגבי דער טראַדיציאָנעלער אידישקייט (להיפּוך צו אַנדערע אויפן געביט וואָס האָבן געמיינט, אַז זיי קענען “אַוועקוואַרפן” די דור=דורותדיקע ירושה); והשנית, אַ שפּאָגל נייער דרך=ארץ צו לשון אידיש און צו דער ליטעראַטור אויף אידיש, ווי ערנסטע געביטן אין וועלכע מען דאַרף זיך ממש איינלערנען און שטודירן, ניט ווי סתם אַ שפּילעכל, וואָס “יעדער איינער קען סיי ווי סיי”...
אין יענעם באַנד, אין “פּנקס”, האָט באָראָכאָוו פאַרעפנטלעכט זיינע צוויי יסודותדיקע ווערק אויפן געביט פון אידיש: “די אויפגאַבן פון דער אידישער פילאָלאָגיע” און “די ביבליאָטעק פון אידישן פילאָלאָג”.
און אין יענעם “פּנקס” האָט ש. ניגער פאַרעפנטלעכט זיין פּיאָנערישע שטודיע איבער דער אַלטער אידישער ליטעראַטור: “די אידישע ליטעראַטור און די לעזערין”, וואו ער האָט אויפגעוויזן (פאַר אַ נייער ליטעראַרישער וועלט אויף אידיש און העברעאיש, וואָס איז דורכאויס געווען דאָמינירט פון מענער), אַז די אידישע פרוי איז געווען אַ הויפּט=כח אינעם אויסוואוקס פון דער אַלטער אידישער ליטעראַטור אין גאָר אַ סך תחומען: אַלס פּאַטראָנעסע (וואָס שטיצט אונטער די אַרויסגעבונג פון אַ ווערק), אַלס לייענערין פאַר וועמען אַ סך פון די ווערק זיינען בכלל געשריבן געוואָרן, און, אחרון אחרון, אַלס שרייבערין, לכתחילה פון תחינות און זכרונות און מיט דער צייט פון אַלץ מער און מער פאַרשיידנאַרטיקע שריפטן.
ווי עס ווייזט זיך אַרויס, איז ממש י ע ד ע ר פון ש. ניגערס תקופות (פון שטאַנדפּונקט פון צייט קען מען אַפילו זאָגן “תקופהלעך”) געווען פאַרבונדן מיט אַן אָנזעעוודיקן שפּרונג אינעם אינטערנאַציאָנאַלן מעמד פון דער אידישער ליטעראַטור ווי אַ געביט ניט נאָר פאַר שרייבער און לייענער נאָר אויך פאַר פאָרשער, געלערנטע, קריטיקער, און פאַרשיידענערליי אינטעליגענטן, אין פאַרשיידענע אידישע סביבות.
דאָס אַליין, דער ענין “פאַרשיידענע אידישע סביבות”, איז אגב שוין פאַר=זיך אַ סימן פון יענע יחידי סגולה אין דער וועלט פון אידיש וועלכע האָבן איבערגעשפּרייזט די ד’ אמות פון קליינלעכער קנאהדיקער פּאַרטייאישקייט און האָבן גענומען בויען אַ געביט פון אידיש וואָס איז אָפן (און אינטערעסאַנט!) פאַר פרומע און פרייע, רעכטע און לינקע, ציוניסטן און סאָציאַליסטן, און מאה=שמונים קאָמבינאַציעס; מה=דאָך, אין זיינע יונגע יאָרן האָט ער דאָך אַליין זיך איינגעזאַפּט מיט חב”ד און מיט דער ישיבה און מיט די מוסרניקעס; און דערנאָכדעם, מיט די סאָציאַליסטישע ציוניסטן, און אין שפּעטערע יאָרן האָט ער מיטגעאַרבעט מיט ליטעראַרישע פּערזענלעכקייטן פון אַלע מחנות.
איז קומען מיר טאַקע צו ש. ניגערס ד ר י ט ע ר תקופה אין ווילנע. דאָס איז געווען אין 1918 און 1919, אין די יאָרן ווען אַלע “מאָנטיק און דאָנערשטיק” האָט פאַרנומען ווילנע אַן אַנדער אַרמיי (בתוכם: די סאָוועטן, די ווייסרוסן, די ליטווינער, די פּאָלאַקן). אַ מערקווערדיקע זאַך, וואָס ניט קוקנדיק דערויף, האָט יונגע גרויסע טאַלאַנטן אויפן געביט פון אידיש האָט דאַמאָלסט געצויגן דווקא אַריינפאָרן אין ירושלים ד’ליטא.
ניגער איז סוף 1918 אָנגעקומען אין ווילנע בכדי צו רעדאַגירן די וועכנטלעכע אידישע צייטשריפט “די וואָך” (בשותפות מיטן שרייבער א. ווייטער, פּסעוודאָנים פון אייזיק=מאיר דעווענישסקי).
נאָר וואָס, יאַנואַר 1919 זיינען אַריין די סאָוועטן און אַלצדינג האָט זיך איבערגעקערט. אין דער נייער רעאַליטעט, האָט שמואל ניגער, כמעט ניט אָפּאָטעמענדיק, איבערגענומען די רעדאַקציע פון חודשלעכן זשורנאַל, “די נייע וועלט”. עפּעס ווי אַן אָנזאָג, אַז די ליטעראַרישע אַרבעט טאָר זיך ניט אָפּשטעלן, ניט שייך אַז ס’בייט זיך די מאַכט.
נאָר לאַנג האָט ניט געדויערט און די פּאָליאַקן (די פּוילישע לעגיאָנערן) האָבן פאַרכאַפּט די שטאָט, און עס איז דורכגעפירט געוואָרן דער טרויעריק=באַרימטער פּאָגראָם אין ווילנע, אָנהייבנדיק דעם 19טן אַפּריל 1919. עס זיינען אומגעקומען אַ פינף=און=פופציק אומשולדיקע אידן, אַלע אומבאַוואָפנטע ציווילע מענטשן. און אין גאַנג פון יענעם פּאָגראָם, האָט זיך טאַקע פאַרלאָפן דער גרויליקסטער טאָג אינעם לעבן פון ש. ניגער.
ביי דער משפּחה ניגער האָט דאַמאָלסט געלעבט אויך דער שרייבער (און בונדיסט) א. ווייטער, און אין אַ שכנותדיקער דירה אין זעלבן בנין, נאָך אַ גוטער חבר און ליטעראַרישער שותף ניגערס, דער ציוניסט און שרייבער לייב יפה.
די פּוילישע לעגיאָנערן האָבן זיך אין דעם בנין אין ווילנע, וואו ס’האָבן געלעבט דיאָ דריי יונגע אידישע שרייבער, זיך אַריינגעריסן שביעי של פּסח תרע”ט (דעם 21טן אַפּריל 9191 ). מען האָט זיי געפּייניקט און געמוטשטעט. א. ווייטערן האָט מען דערשאָסן אויף טויט, און דער בר=מינן איז לא עלינו דריי טעג געלעגן אין גאַס ביז וואַנעט ס’האָבן זיך “איינגערואיקט” די צעווילדעוועטע לעגיאָנערן און מ’האָט אים געבראַכט צו קבורת ישראל. בלויז מיט נסים און מיט אַ גרויסער שתדלנות, און מיט דער ווירקונג פון סאַמע הויפּט פון דער פּוילישער מאַכט, מאַרשאַל פּילסודסקי, האָבן זיך ניגער און יפה געראַטעוועט. (לייב יפה האָט דערנאָך עולה געווען קיין ארץ ישראל; ער איז אומגעקומען פון אַן אַראַבישער טעראָר באָמבע אין 1948.)
און ערשט נאָכדעם, נאָך דעם ברוטאַלן פּאָגראָם און דעם טויט פון א. ווייטערן, האָט ניגער אָנגענומען אין ווילנע די איינלאַדונג פון די גרינדער פונעם “ווילנער טאָג”, און געוואָרן איר רעדאַקטאָר, פון מאַי ביז אויגוסט 1919. לאַנגע יאָרן האָט דערנאָך געפירט דעם ווילנער “טאָג” זלמן רייזען, דער גרויסער אידישער פילאָלאָג, ליטעראַטור היסטאָריקער און מיטבויער פון דער ווילנער ייוואָ. אַ סך פון די פּרטים דאָ וועגן ניגערס ביאָגראַפיע שטאַמען טאַקע פון רייזענס לעקסיקאָן (אַנדערע זיינען פון ב. טשובינקיס ביאָגראַפיע אין “נייעם לעקסיקאָן”).
און אַזוי האָט זיך געענדיקט די דריטע, און לעצטע “ווילנער תקופה” פון ש. ניגער. ער איז אַוועק אין ניו יאָרק וואו ער האָט אָפּגעלעבט די געבליבענע, מער ווי פינף=און=דרייסיק יאָר, פון זיין לעבן.
פרעגט זיך די פראַגע: נאָך אַזאַ שעפערישער און שטורמישער יוגנט אין דוקאָר, מינסק און דער עיקר ווילנע, וואָס האָט געקענט ווערן מיט שמואל ניגער אין אַמעריקע?
(סוף -- איבעראַכטאָג). | 
