|
די מיסטעריעזע און פילזייטיקע באַציאונג פון “אַמאָליקע אידישע שרייבער” מיט דער טראַדיציאָנעלער אידישקייט פון וואַנעט זיי אַליין האָבן אָפּגעשטאַמט.
(צווייטער טייל)
(המשך פון פאַראַכטאָגן)
אַז שמואל ניגער איז אָנגעקומען אין ניו יאָרק אין 1920 אַן ערך, איז ער שוין געווען אין די שפּעטע דרייסיקער יאָרן, און האָט געהאַט שוין דורכגעמאַכט אַ סך: תפיסות, דעם פּאָגראָם פון די פּוילישע לעגיאָנערן אין ווילנע אין 1919 און ער האָט זיך שוין קונה שם געווען אַלס געלערנטער, רעדאַקטאָר, און קריטיקער. ער שוין געהאַט זיינע אייגענע “גלגולים” (חב”ד, ישיבה, מוסר, סאָציאַליסטן=ציוניסטן א.א.). מער פון אַלצדינג האָט ער דערהויבן דעם מעמד פון דער אידישער ליטעראַטור מיטן רעדאַגירן גוטע ערנסטע זשורנאַלן, און מיטן אַרויסגעבן אין ווילנע דעם “פּנקס” וואָס איז געווען די ערשטע זאַמלונג געלערנטע שטודיעס אויפן געביט פון אידיש.
מיט אָט אַזאַ מין “יוגנט ביאָגראַפיע”, וואָלט אַזאַ געלערנטער אויף איינעם פון די “אָנערקענטע געביטן” זיך אָן קיים שום ספק “געשניטן” אין אַמעריקע אויפן ענדיקן זיין שוין אַמאָל אָנגעהויבענעם דאָקטאָראַט, און מיט אַ שטעלע פון אַ פּראָפעסאָר אין אַ חשובן אוניווערסיטעט. אָבער דאַמאָלסט זיינען ניט געווען קיין “קורסן פון אידיש” אָדער קאַטעדרעס פאַר פּראָפעסאָרן אויפן געביט פון אידיש אין אַמעריקאַנער אוניווערסיטעטן. מ’וואָלט דאַמאַלסט געלאַכט פונעם עצם געדאַנק...
אַזאַ געלערנטער ווי ש. ניגער האָט געמוזט ווערן אַ רעגולערער קאָלום=שרייבער אין אַ אידישער צייטונג. ניט ווייניק האַלטן, אַז אין זיינע ווייטערדיקע שאַפונגען, אין גאַנג פון דער לאַנגער אַמעריקאַנער לעבנס=עפּאָכע (העכער פינף=און=דרייסיק יאָר), איז זיין אַקאַדעמישער טאַלאַנט אַביסל “פאַרוואַסערט געוואָרן” צוליב דער נייטיקייט אין “שיסן כסדר” מיט צייטונגס=אַרטיקלען. פון דער אַנדערער זייט, איז ער אפשר “דערפאַר” געוואָרן אַזאַ מיטבויער פון דער וואוקס פון דער ערנסטער אידישער ליטעראַטור אין אַמעריקע, וועמענס וויזיע און קאָנטאַקטן מיט שרייבער, און לייענערשאַפט האָבן כולל געווען דעם גאַנצן תחום וואָס אויף אידיש, פון חסידישע אדמורי”ם אַזש ביז צו די סאַמע לינקסטע פּאַרטייען און פּובליקאַציעס.
אַז ער איז אָנגעקומען אין אַמעריקע, האָט ניגער עטלעכע וואָכן געאַרבעט אינעם “פאָרווערטס”. נאָך אַ חילוקי דעות מיטן רעדאַקטאָר אַב. קאַהאַן, איז ער אַוועק אינעם אומפּאַרטייאישן “טאָג” וואו ער איז געבליבן אַ מיטאַרבעטער פון 1920 און ביז זיין טויט סוף 1955 (די לעצטע יאָרן איז עס געווען דער צונויפגענומענער “טאָג - מאָרגן זשורנאַל”).
דער באַוואוסטער אַמעריקאַנער ליטעראַטור היסטאָריקער אוירווינג האַו (געלעבט פון 1920 ביז 9139 ) האָט זעלטן שיין אין זיין בוך אויף ענגליש (”וועלט פון אונדזערע אבות”) באַשריבן ניגערס אַמעריקאַנער תקופה. ניגער, שרייבנדיק וועגן יעדן נייעם ווערק אויף אידיש, האָט בעת מעשה געהאַלטן אַ “העכערע אויג” אויף דער געשיכטע און גורל פון דער אידישער ליטעראַטור כולה, נעמענדיק אין באַטראַכט סיי די אַלטע רעליגיעזע מקורות און סיי די אַלע טענדענצן פון דער נייער צייט. ניגער איז שיער ניט געווען דער איינציקער ערנסטער קריטיקער אין אַמעריקע וואָס איז געשטאַנען איבער די אַלע מחלוקהלעך און קריגערייען, און איבער דער פּאַרטייאישקייט, וואָס האָט אויף אַזויפל צעשפּליטערט די שעפערישקייט אויף אידיש.
אוירווינג האַו ציטירט די באַקאַנטע “אמתע לעגענדעס” וועגן ש. ניגער. שרייבער האָבן גוט געוואוסט ווי וואָגיק עס איז זיין וואָרט, אַז ער איז בטבע “אַ קאַלטער ליטוואַק” (הגם פון אַ חב”דישער משפּחה), וואָס האַלט זיך ווייט מדעיקרא פונעם “שעטנז” פון אויסמישן זיין ליטעראַרישע קריטיק מיט פּערזענלעכע חברשאַפטן. פלעגט מען אים פאָרשלאָגן שוחד, שיקן לאַנגע בריוו (שיער ניט געזאָגט “איגרתלעך”) צוואַנציק זייטלעך די לענג, אָדער גאָר געשיקט בסך=הכל עטלעכע ווערטער (”ווען? נו? יושר!”) אַלס קלאַגע אַז ער האָט נאָך ניט געשריבן אַ קריטיק איבער זייער נייסטן בוך... ס’האָט קיין זאַך ניט געהאָלפן.
ניגערס אַדרעס, 3111 איסט זיבעטע גאַס אין ברוקלין, איז אין משך פון לאַנגע יאָרן געוואָרן אַ מין “וועלט אַדרעס פון דער אידישער ליטעראַטור”. פאַרשיידענערליי נודניקעס און גראַפאָמאַנען (אַזעלכע וואָס האָבן אַ שטיקל שגעון, אַז זיי האָבן אַ יכולת צו שרייבן און זיינען נעבעך סתם טינט=גיסער), פלעגן זיך אַרומדרייען אין גאַס לעבן דער שטוב, האָפנדיק אַז זיי וועלן זיך דערוואַרטן, און וועלן זיך “צופעליק” טרעפן מיט ש. ניגערן, אים דערציילן וועגן נייסטן בוך.
אויף אַזאַ ערלעכן און עמקותדיקן פאָרשער ווי ש. ניגער, האָט דער גאַנצער טומל אַרום דער סביבה פון אידיש ניט געקענט שאַפן קיין צופיל פּערזענלעכן נחת. אינעם “שמואל ניגער בוך” וואָס דער ניו=יאָרקער ייוואָ האָט אַרויסגעגעבן אין 1958 אין ניגערס אָנדענק, טרעפט מען דעם קאַפּיטל זכרונות וועגן ניגערן געשריבן פונעם פּאָעט ה. לייוויק. דאָרטן איז דאָ לייוויקס באַמערקונג וועגן ניגער אַז:
“איך האָב ניט איינמאָל געשפּירט אין ניגערן דעם טרויער פון איינזאַמקייט און ווי דער טרויער לייגט זיך שווער אויף זיין געמיט. ער איז גראָד אין זיין טבע ניט געווען אַזאַ מענטש וואָס זאָל זיך לאָזן באַהערשט ווערן פון נאָכאַנאַנדיקן טרויער. ער איז בטבע געווען אַן אָפּטימיסטישער מענטש. אַ מענטש אַ מאמין, אַ נוח לבריות...”
עס קען טרעפן אַמאָל, אַז דו שפּירסט אַז דו קענסט עמעצן פּערזענלעך דורך זיינע ווערק, ניט קוקנדיק וואָס מ’האָט גאָרניט געלעבט אויף דער וועלט ווען יענער איז געווען. עס קען גריילעך זיין, אַז יענער “אָפּטימיזם” וועגן וועלכן לייוויק רעדט דאָרטן, שילדערנדיק ש. ניגערן, שיער ניט ברמיזא, האָט צו טאָן מיט ניגערס נאָענטשאַפט מיט ליטעראַטור בכלל, און מיטן געדאַנק פון “אייביקן ליטעראַרישן וואָרט” וואָס דויערט.
אַזאַ מין געפיל ווערט פאַרשטאַרקט דורך דעם, וואָס ניט געקוקט אויף דער גאַנצער טירחא פון פירן אין גאַנג פון אַ יאָר פינף=און=דרייסיק די ליטעראַטור קריטיק אינעם “טאָג” (און אין די לעצטע יאָרן אין “טאָג - מאָרגן זשורנאַל), ניט געקוקט אויפן גאַנצן דרוק אויף אים מצד אידישע שרייבער וועלכע זיינען אויסגעגאַנגען נאָך אַ “וואָרט פון ש. ניגער” און דעם גאַנצן אַלגעמיינעם דרוק “צו זאָגן עפּעס גוטס וועגן אַ בוך אַבי אויף אידיש” - ניט געקוקט אויף דעם אַלעמען, האָט ניגער ווייטער געפאָרשט, אויף ווי ווייט ער האָט געקענט, די “גרעסערע פראַגן” פון דער ליטעראַטור פון אידישן פאָלק.
שוין דאָס אַליין איז אַ רמז, אַז פאַר ניגערן האָט “אידיש” ניט געקענט אָפּגעזונדערט ווערן פון דער לשון-קודשדיקער ירושה ביי אידן. דאָס קומט בולט צום אויסדרוק אין זיין בוך “די צוויי=שפּראַכיקייט פון אונדזער ליטעראַטור” (דעטראָיט, 9114 ), וואו ער באַוואָרנט וועגן די סכנות פון דערווייטערן זיך פון איינעם פון די לשונות, ריידנדיק ווי תמיד אָפן און צו דער זאַך. וועגן ארץ ישראל און סאָוועט רוסלאַנד למשל: “מיר האָבן מורא, אַז אויב אין ארץ ישראל זאָל אויך ווייטער געפירט ווערן די פּאָליטיק פון אַבסאָלוט אָפּזונדערן זיך פון אידיש - די פּאָליטיק פון אויסשליסן אַלע אידיש=ווערטן פון דער דערציאונגס און בילדונגס סיסטעם, וועט דאָרט אויפקומען אַ דור שרייבער, וואָס וועט ניט פאַרשטיין קיין אידיש וואָרט, אַזוי ווי אין סאָוועט=רוסלאַנד זיינען דאָ שרייבער, וואָס ציען ניט קיין שום חיות פון די העברעאישע מקורות”. אַזעלכע אָרנטלעכע אָבזערוואַציעס האָבן ניט צופרידנגעשטעלט “ניט די” און “ניט יענע” לייענער; נאָר זאָל למען ה’ דערמאָנט ווערן אויפן אָרט, אַז ניגער איז געווען אַ ליבהאָבער פון ארץ ישראל און אַ ביטערער שונא פון דער סאָוועטיש=קאָמוניסטישער פּאָליטיק.
אַ צאָל ביכער האָט ניגער אַרויסגעגעבן וועגן באַוואוסטע אידישע שרייבער, בתוכם מענדעלע (אַרויס אין 9163 ), שלום עליכם ( 2 )189, און פּרץ ( 5 )129. ס’קען אָבער זיין אַז די טיפסטע פאָרשונגען זיינען צום געפינען אין די בענד וואָס זיינע קאָלעגן האָבן אַרויסגעגעבן שוין נאָך זיין טויט: “קריטיק און קריטיקער” (אויף אידיש אַרויס אין 1959; אויף העברעאיש פריער נאָך, אין 9175 ); און דער “ועל=כולם”: “בלעטער געשיכטע פון דער אידישער ליטעראַטור” (דערשינען אין ניו יאָרק אין 9195 ). אין די “בלעטער” גייען אַריין אַ צאָל פון ניגערס סאַמע ערנסטע פאָרשונגען, אַריינגערעכנט זיין קלאַסישן “די אידישע ליטעראַטור און די לעזערין” (פון וועלכן עס איז איצט אגב דאָ די גוטע איבערזעצונג אויף ענגליש פון פּראָפ. שבע צוקער, דערשינען אין 9149 ).
אַז מיר קוקן זיך אַרומעט ביי היינטיקן טאָג, העכער פופציק יאָר נאָכן נפטר ווערן פון ש. ניגער - אין אונדזער פאַרשפּעטיקטן איגרתל צו זיין יאָרצייט - קען גריילעך זיין געמאָלט, אַז איינע פון זיינע ווייטזעעוודיקסטע ווערק איז: “וועגן דער אַלטער און נייער אידישער ליטעראַטור”. ס’ווערט אַריינגענומען אין אָטאָ דעם באַנד, “בלעטער געשיכטע” ( 5 )199; ניגער אַליין האָט דאָס געהאַט פאַרעפנטלעכט המשכימווייז אין דער ניו=יאָרקער “צוקונפט” פון מערץ ביז נאָוועמבער 1938 מיטן קעפּל: “בריוו וועגן דער אַלטער און און דער נייער אידישער ליטעראַטור”.
ווער עס וועט די דאָזיקע עסיי, “וועגן דער אַלטער און נייער אידישער ליטעראַטור” היינט איבערלייענען, און ס’איז בפירוש כדאַי, קען שטוינען ממש, זעענדיק וואָס דער “וועלטלעכער אידישער קריטיקער” האָט צו זאָגן וועגן דער באַציאונג פון דער מאָדערנער וועלטלעכער אידישער ליטעראַטור לגבי דער אייביקער טראַדיציאָנעלער אידישקייט, און וועגן אַ גאַנצער ריי ענינים און ענינימלעך, פון וועלכן מיר ברענגען אויפן שפּיץ מעסער נאָר עטלעכע.
זיך אינטערעסירנדיק אויך מיט דעם טראַדיציאָנעל=פרומען חינוך אין אַמעריקע, האָט שמואל ניגער געוואַגט אַפילו זאָגן אָט וועלכע מיינונג:
“עד היום קענען אַ סך פון אונדז ניט פאָרשטעלן אַ שטיקל פּלפּול, און אַפילו אַן איינפאַכן פּשט אין אַ האַרבער סוגיא אָן מאַמע=לשון און זיינע חנדלעך, קנייטשלעך, דרינגענישן און אויסדרייענישן. אַפילו אַמעריקאַנער געבאָרענע בחורים פילן מער טעם אין דער גמרא, ווען מען לערנט מיט זיי אויף אידיש. אין אידיש האָט זיך אָנגעזאַמלט עפּעס אַ קאָלעקטיוו געשאַפענע תורה שבעל=פּה פאַר דער פאַרטייטשונג פון אונדזער תורה שבעל=פּה. אינדעראמתן וואָלט מען געקענט, און אפשר אויך געדאַרפט, פאַרעפנטלעכן יענע מינדלעכע פאַראידישוג פון גמרא, וועלכע האָט זיך געטראָגן אין דער לופט פון אונדזערע חדרים און ישיבות אין משך פון דורות...” (ז. 360 ).
און האַלטן פאַרן אויג דאַרפן מיר, אַז דאָס האָט שמואל ניגער געשריבן אין 1938...
קוקן מיר זיך צו נעענטער אין דער עסיי, זעען מיר נאָך אַ סך וואָס ווייזט אָן איידעלערהייט אָבער אָפענערהייט, כנוסח שמואל ניגער, אויף אַ נאָענטשאַפט מיט אידישקייט, פון וועלכער ער קען ניט, און וויל זיך גאָרניט אָפּרייסן. וועגן דער באַוואוסטער “אידישיסטישער איבערזעצונג” פון תנ”ך פון יהואש (שלמה בלומגאַרטן), זאָגט ניגער ריכטיק (און דאָס איז געבליבן ביי אידישיסטן עד היום אַ “כשרע שטיקל אַפּיקורסות”...), אַז דער תרגום יהואש איז “אַזוי ווייט פונעם לעבעדיקן פאָלקס=נוסח” (ז. 370 ). ער פאַרגלייכט דאָס מיט די איבערזעצונגען וואָס זיינען געמאַכט געוואָרן פאַרן פאָלק זיך צו דערלערנען די הייליקע כתבים.
און צו די סעקטאָרן פון דער “וועלט פון אידיש” וואָס האָבן זיך אָפּגעריסן פון טראַדיציאָנלער אידישקייט אינגאַנצן, באַוואָרנט ניגער וועגן דעם “ריס” וואָס “האָט זיך געוויזן ביי אונדז אין די לעצטע פּאָר צענדליק יאָר און וואָס טראָגט מיט זיך די סכנה פון גייסטיקער איינזייטיקייט, קולטורעלער פאַראָרעמונג און איינפאַכער עם=הארצות” (ז. 307.). אָפענע דיבורים ממש...
נאָכן אַרומריידן די ווערק פון אַ גאַנצער ריי אידישע שרייבער, דערגייט ש. ניגער נעענטער צום ענין וואָס מיר קענען היינט אָנרופן “אידיש און די טראַדיציאָנעל=פרומע אידישקייט”. ש. ניגער שרייבט, ריידנדיק צו טייל פונעם אידישיסטישן עולם פון יענער צייט:
“אַ סך פון אייך זיינען דערצויגן געוואָרן אויף דער טראַדיציע פון דער ראַדיקאַל=וועלטלעכער סביבה (...). פון ניט גלייבן איז געוואָרן עפּעס אַ מין גלויבן, אַן אמונה אויף דער לינקער זייט... זיינען אפשר צווישן אייך אַליין נאָך דאָ אַזוינע, וואָס קענען זיך ניט שיידן מיט אָט דער דאָגמע פון אפּיקורסות, וועט זיי אפשר פאַרדריסן, וואָס זי ווערט אָפּגעשוואַכט. ס’איז אָבער אַ פאַקט, אַז זי ווערט וואָס ווייטער, אַלץ מער אויסגעוועפּט. און מיר דאַרפן עס וויסן” (ז. 394 ).
און צום סאַמע “איידלסטן ענין”: “ס’איז וויכטיק צו וויסן, אַז דער שטראָם פון דעם אידיש=שאַפן איז ניט אַן ערך ברייטער און ניט אַן ערך טיפער, ווי די ‘וועלטלעכע’ שטרעמונג פון אידישיזם” (זז. 356 - 375 ).
ניגער איז מחולק, מיט גרויס דרך ארץ, מיט די גרויסע געלערנטע מאַקס עריק, מאַקס וויינרייך און נחום שטיף אַפילו וועגן דעם אָנהייב פון דער אידישער ליטעראַטור מיט אַ סך הונדערטער יאָרן צוריק, טענהנדיק אַז די היסטאָרישע פעדים וואָס ציען זיך עד היום שטאַמען ניט פון די אַמאָליקע “וועלטעכע ווערק” נאָר גראַדע פון “מוסר ספרים, צאינה ראינה, קבלה, מדרש, נביאים” (ז. 397 ). ער ווייזט אָנעט, אָן קיין רחמנות, אַז די “אַמאָליקע וועלטלעכע ווערק” זיינען פון פאָלקס=באַוואוסטזיין אינגאַנצן פאַרשוואונדן געוואָרן.
אינעם גאַנג פון זיין אַרגומענטאַציע, שווימט דורכאויס אַדורך אָט וועלכער פאָדעם: ביי די אַלע באמת גרויסע אידישע שרייבער טרעפט מען די טיפסקע אידישקייט, זאָל זיין צומאָל אין אַ מאָדערניסטישן לבוש; אָבער צווישן די פירער פון דער “אידישיסטישער באַוועגונג אין אַמעריקע” האָט ניגער דערטאַפּט, אַז טייל ווילן זיך אָפּטרייסלען פון דער ירושה און מען מיינט בטעות, אַז מען קען שאַפן אַ המשך אויפן יסוד פון אַנטי=רעליגיעזע, אַנטי=טראַדיציאָנאַליסטישע גלייבונגען, וואָס זיינען פאַר=זיך געוואָרן אַ שטיקל “אמונה”...
אָנווייזנדיק אויף די ווערק פון אַ סך מאָדערנע אידישע פּאָעטן, טענהט ניגער אַז זייערע לידער זיינען גאָר טיף רעליגיעז ווייל: “אין אַ טיפערן און אַ מער פאַרבאָרגענעם זין איז, פאַרשטייט זיך, יעדער אמתער דיכטער רעליגיעז. ווען ער זאָל עס ניט זיין, וואָלט ער קיין דיכטער ניט געווען” (ז. 327 ).
ואחרון אחרון. אַז מיר לייענען ש. ניגערס זכרונות וועגן זיין שטעטל דוקאָר, טרעפן מיר אָטוואָס: “כ’געדענק ווי ביי אונדז אין חב”דישן שטעטל פלעגן מיר אַלע, קליין און גרויס, זינגען יעדן שבת, יעדן יום=טוב, דערהויפּט שבת צו שלש סעודות, ביים חסידישן רב אין הויז. מיר פלעגן זינגען ר’ הלל פּאַריטשערס ניגון, דעם רבס ניגון, אַלערליי אַנדערע ניגונים...” (ז. 228, לכתחילה אָפּגעדרוקט אין דער “צוקונפט” אין 9144 ).
איז נאָכאַלעמען קאַם אַ חידוש, וואָס דער שפּעטערדיקער שמואל ניגער האָט זיך געפרייט פאַרבעטן צו ווערן אין ברוקלין צום פריערדיקן ליובאַוויטשער רבין... | 
