דער דיפּלאָמאַט דזשאָסעף באָסקי.
* די "אידישע פּראָבלעמען" אין ליטע: דער אמת וועגן חורבן און די רוצחים, דער אַלטער אידישער בית=עולם און נאָך... * אָפטמאָל דאַכט זיך, אַז דזשאָו באָסקי איז דער איינציקער אין שטאָט, וואָס שטעלט זיך איין מיט לייב-און-לעבן פאַר די "אידישע פראַגן". * ער איז אַ קריסט, אַ דיפּלאָמאַט אין דער אַמעריקאַנער אַמבאַסאַדע, נאָר מ'האָט שוין אויף אים אויך גענומען ריידן "אַנטיסעמיטישע דיבורימלעך" * דער זעלטענער, באַליבטער אַמעריקאַנער דיפּלאָמאַט אין ווילנע
דאָ אין ווילנע (ביי היינטיקן טאָג: ווילניוס, די הויפּט=שטאָט פון דער ליטווישער רעפּובליק), זיינען פאַראַן ניט ווייניק שטאַרק אָנגעווייטיקטע "אידישע פראַגן".
נאָר לאָמיר ראשית=כל קלאָר מאַכן, אַז אין שטאָט גופא איז אַלץ גראַדע שיין און רואיק. די ניי=אויסגעפּוצטע גאַסן און אויסרעמאָנטירטע בנינים גלאַנצן מיט דער עשירות פונעם היינטצייטיקן "אייראָפּעאישן פאַראיין" (בלע"ז: "יוראָפּיען יוניאָן"), די שטאָט גרייט זיך אויף יאָר 2009 ווען זי וועט טראָגן די קרוין פון "צענטער פון אייראָפּעאישער קולטור".
אויב ריידן פּערזענלעך, איז טפו=טפו=טפו: אין די אַלע יאָרן וואָס איך לעב דאָ, האָב איך תמיד באַקומען די שענסטע באַהאַנדלונג, קיינער האָט מיר קיינמאָל ניט געזאָגט קיין שלעכט וואָרט, כאָטש איך גלייב אַז איך מאַך אַן איינדרוק, אַז איך בין דווקא אַ איד. "אויף ווייטער ניט ערגער"...
און נאָכמער, די לעצטע צייטן האָט מען אויפגעהערט פאַרבאַהאַלטן די אידישע געשיכטע אין צענטער שטאָט. מען האָט סוף כל סוף געשטעלט אַ גרויסן פּלאַקאַט מיט בילדער און פאַקטן וועגן דער "גרויסער שוהל" ("די שטאָט=שוהל" האָט זי ביי אַמאָליקע ווילנער געהייסן); נאָכן שטאַרק געשעדיקט ווערן אין דער מלחמה, האָבן די סאָוועטן איר אַראָפּגענומען און געבויט אויפן אָרט אַ קינדערגאָרטן. אויף פאַרשיידענע הייזער שטייען שיינע שילדלעך וואָס ווייזן אָן מיט שטאָלץ אַז דאָ האָט געלעבט אָדער געאַרבעט (צווישן אַנדערע) דער ווילנער גאון, ד"ר צמח שאַבאַד, יאַשע חפץ, מאַקס וויינרייך, ראָמיין גאַרי, משה קולבאַק, א.א. אגב: אין דעם וואָס ס'פעלן דערוויילע ברעטלעך ביי די אַדרעסן פון ר' ישראל סאַלאַנטער, פון ר' חיים=עוזר גראָדזענסקי, פונעם חזון איש (ר' אברהם=ישעיה קאָרעליץ) און אַנדערע גדולי ישראל טראָגן אפשר אַביסל אחריות די אידישע קוואַלן וואָס גיבן צו וויסן דער שטאָט=מאַכט "ווער ס'דאַרף פאַראייביקט ווערן אויף די גאַסן פון דער שטאָט". דער עצם ווילן מצד דער שטאָט איז אָבער איצט פאַראַן.
גאָר לעצטנס האָט מען טיילווייז מיט שטאָטישע געלטער אויפגעעפנט אַ נייעם "צענטער פאַר אידישער קולטור און אינפאָרמאַציע" אין אַן אויסרעמאָנטירטן הויז אין סאַמע האַרץ פון דער אַלטער שטאָט - די געסלעך פון אַמאָליקן אידישן קוואַרטאַל, און פון ווילנער געטאָ בעתן חורבן, וואָס זיינען היינט די רייכסטע, טייערסטע ערטער אין דער שטאָט; יעדער גביר וויל האָבן אַן אַדרעס "אין דער אַלטער שטאָט". און לעצטנס איז אַרויס אַן ענציקלאָפּעדיע אויף ליטוויש פון ליטווישע אידן וואָס האָבן בייגעטראָגן צו ליטע אָדער צו דער אידישער קולטור אָדער בכלל פאַר דער וועלט.
איז מה רעש?
די צרה איז, לויט אונדזער מיינונג, וואָס אַ סך פון דיאָ אָנגעלייגטע "זשעסטן" מצד דער רעגירונג זיינען צומאָל עלול מאַכן אַן איינדרוק, אַז זיי קומען אויף צו "שיטן זאַמד אין די אויגן", אויף אַ ו ו ע ק צ י ע ן די אויפמערקזאַמקייט פון אַנדערע "שווערערע פראַגן". צווישן זיי:
* אויפן שטח פון אַלטן אידישן בית=עולם ("אויף פּיראַמאָנט" ווי ס'פלעגט ביי ווילנער הייסן, אויף יענער זייט פון טייך וויליע), וואו מ'האָט אַנאָנסירט פאַר דער וועלט מיט חדשים צוריק, אַז "מ'הערט אויף בויען", נאָכדעם ווי אַן אינטערנאַציאָנאַלע קאָמיסיע וואָס די רעגירונג האָט צונויפגעזאַמלט וועגן דער פראַגע האָט טאַקע אַזוי אָ געפּסקנט, בויט מען פונדעסטוועגן ווייטער, און מ'דרייט אַ קאָפּ דער דרויסנדיקער וועלט, אַז די מלוכה איז נעבעך ניט בכח אָפּצושטעלן דאָס בויען. מען האָט שוין אויסגעענדיקט די סטרוקטור פון דעם צ ו ו י י ט ן בנין אויף דער הייליקער קרקע, גאַנצע פ י נ ף שטאָק, עס פעלן נאָר די פענצטער מיטן טינק און פאַרב. מען פאַרקויפט שוין דאָרטן "מציאות", דירות און ביוראָען פאַר רייכע מענטשן. איר מעגט זיין זיכער, אַז ווען דאָרט וואָלטן געלעגן אַמאָליקע ליטווינער סאָלדאַטן, וואָלט דאָס געווען "הייליק שבהייליק" און די מלוכה וואָלט שוין געפונען "ווי אַזוי" אָפּצושטעלן די פאַרשוועכונג. פון איר זייט טענהט די רעגירונג, אַז זי קען נעבעך קיין זאַך ניט מאַכן, ווייל דער קולטור=מיניסטעריום האָרכט ניט די קאָמאַנדעס פון אויסערן=מיניסטעריום, איז "וואָס קען מען דען מאַכן, אַ?" די וואָך איז פון וואַשינגטאָן אָנגעקומען די בשורה, אַז העכער פופציק קאָנגרעסלייט אין רעפּרעזענטאַנטן=הויז האָבן אונטערגעחתמעט אַ פאָדערונג פאַרדערפאַר, אַז דער אַמעריקאַנער קאָנגרעס זאָל עפנטלעך פּראָטעסטירן.
* מען איז נאָך ניט דערגאַנגען קיין טאָלק מיטן ענין "רעסטיטוציע" פון קהלשע אידישע בנינים פון פאַר דער מלחמה (אומקערונג צו דער אידישער קהילה צי צאָלן קאָמפּנסאַציע).
* ליטע האָט די סאַמע ערגסטע געשיכטע אין די חורבן=יאָרן. עס זיינען אויסגעשאָכטן געוואָרן פינף=און=ניינציק פּראָצענט פון ליטווישן אידנטום, אַ העכערער פּראָצענט ווי אין אַוועלכן ניט איז אַנדער לאַנד אין גאַנץ אייראָפּע, דער עיקר צוליב דער ענטוזיאַסטישער "מיטהילף" וואָס די דייטשן האָבן באַקומען פון לאָקאַלע בירגער וואָס האָבן גענומען שעכטן די אידישע שכנים נאָך איידער די דייטשן האָבן "זיך אָרגאַניזירט", אָנהייבנדיק פון טאָג ווען די סאָוועטישע אַרמיי האָט גענומען אַנטלויפן אין יוני פון 1941טן יאָר. כדי די דאָזיקע (און אַ סך קרובהשע) היסטאָרישע פאַקטן צו לייקענען, האָט דער "עסטאַבלישמענט" פון די אינטעליגענטן און רעגירונגס=קאָמיסיעס גענומען פאַרדרייען אַ קאָפּ, אַז (אַזוי זאָגן זיי, בפירוש!) דער גענאָציד קעגן די אידן איז מער ווייניקער "די זעלבע זאַך" ווי דאָס וואָס סאָוועט=רוסלאַנד האָט זיי - די ליטווינער - אָפּגעטאָן, מיטן פאַרשיקן אין סיביר אַזויפיל אומשולדיקע מענטשן (ניט דערמאָנענדיק, אַז די פאַרהעלטענישמעסיקע פּראָפּאָרץ פאַרשיקטע אידן איז געווען נאָך העכער...). בדרך=כלל דויערט ניט לאַנג ביז וואַנעט ס'הערט זיך "דער צווייטער טייל פון זאַץ", אַז... "די מערסטע קאָמוניסטן וואָס האָבן דאָס אָפּגעטאָן זיינען געווען אידן", "מערסטע אידן זיינען געווען קאָמוניסטן", און אַכלל, מ'האָט צו טאָן מיט אַ "סימעטריע" פון "צוויי גענאָצידן". ווי עס ווייסן די לייענער פון "אַלגעמיינעם זשורנאַל", האָט לעצטנס גענומען דער פּראָקוראָר באַשולדיקן אין "פאַרברעכנס קעגט דער מענטשהייט", ניט מער און ניט ווייניקער, דעם לאַנגיאָריקן, טייערן דירעקטאָר פון "יד=ושם" אין ירושלים, פּראָפ. יצחק אַראַד (רודניצקי). מיט וואָס פאַראַ ראיות? זיינע אייגענע זכרונות, אין זיינעם אַ וואונדערלעכן בוך (וואָס איז דערשינען מיט צענדליקער יאָרן צוריק), וועגן זיין לעבן מיט די פּאַרטיזאַנער וואָס האָבן בלב ונפש געקעמפט קעגן די נאַציס אין די וועלדער. אָטאָ דעם ה ע ל ד מאַכט מען אין די אויגן פון היגן עולם פאַר אַ "פאַרברעכער". פאַרוואָס? אויף אונטערצושפּאַרן די "סימעטריע", אַז דער חורבן (האָלאָקאָסט) באַשטייט פון "צוויי גענאָצידן". און בעת מען זוכט צו אַרעסטירן אַ אידישן העלד וואָס איז געבליבן לעבן, האָט מען גאָר אַן אַנדער צוגאַנג צו די אמתע פאַרברעכער, די ליטווינער "אידן=שיסער" וואָס זיינען צום טייל אַוועק נאָך דער מלחמה אין מערב, און וועלכע (דער עיקר) אַמעריקע האָט פאַרשיקט אין די ניינציקער יאָרן. דאָס ברענגט אונדז טאַקע צום קומעדיקן פּונקט:
די ביידע נייע בנינים, וואָס געפינען זיך אויפן שטח וואו ס’איז אַמאָל געשטאַנען דער אידישער בית עולם אין ווילנע. קוקנדיק אויף זיי פון איבערן טייך זעט זיך: (אויף לינקס) דער שוין=אויסגעפאַרטיקטער בנין וואו ס’פונקציאָנירן שוין אַ ריי ביזנעסער, צווישן זיי דער ווילנער צווייג פון גרויסן אינטערנאַציאָנאַלן באַנק SEB. לייענער פון “אַלגעמיינעם זשורנאַל” וואָס האָבן אַ צוטריט צו אַוועלכן ניט איז אינטערנאַציאָנאַלן צווייג פון אָט דעם גרויסן באַנק קענען זיך שטעלן מיט זיי אין פאַרבינדונג אויף אויסצודריקן אַ פּראָטעסט.
* להיפּוך צו דייטשלאַנד און אַנדערע לענדער, איז קיין איין חורבן=פאַרברעכער, קיין איין מאַסן=מערדער אין ליטע ניט געזעסן אין טורמע קיין איין טאָג אויך ניט פון זינט ליטע איז געוואָרן אומאָפּהענגיק נאָכן צוזאַמענברוך פון סאָוועטנפאַרבאַנד. ווען אַמעריקע (און אַנדערע דעמאָקראַטישע לענדער) האָבן זיי "אַהיימגעשיקט", האָט די זעלביקע פּראָקוראַטור וואָס יאָגט איצטער נאָך יצחק אַראַדן, תמיד געפונען "אַבי יעדן תירוץ פאַר די בענטשליכט" אויף ניט צו פאַרמשפּטן קיין איינעם פון זיי אויף אַ פאַקטישן שטראָף. פאַרוואָס? זייער פּשוט. די פּאָליטיקער ציטערן פאַרן עולם וויילער אין די קומעדיקע וואַלן, און מ'ווייס זייער גוט, אַז ביי גרויסע סעגמענטן פון דער באַפעלקערונג, זיינען די דאָזיקע קאָלאַבאָראַטאָרן מיט די נאַציס גאָר "פאָלקס=העלדן" ווייל די זעלבע מערדער האָבן אויך געקעמפט (אָדער ג ע ז אָ ג ט אַז זיי האָבן געקעמפט) קעגן די סאָוועטן. ד"ר אפרים זוראָף, דער דירעקטאָר פון דעם וויזענטאַל צענטער אין ירושלים, גיט איבער דעם "אַלגעמיינעם זשורנאַל", אַז "ליטע בפרט, און די באַלטישע לענדער בכלל, האָבן דעם ערגסטן רעדאָרד אין דער וועלט ביים משפּטן די מערדער פון אידישן פאָלק אין זייערע לענדער, און ביים לערנען אין די לערן=אַנשטאַלטן דעם היסטאָרישן אמת, וואָס האָט פּאַסירט אין זייערע לענדער". דאָס פירט טאַקע צום לעצטן פּונקט אין דער טרויעריקער רשימה:
* מען לערנט ניט דעם היסטאָרישן אמת, ניט אין די שולן און ניט אין די אוניווערסיטעטן און ניט די די עפנטלעכע מוזייען און אינסטיטוציעס. אינעם גרויסן "גענאָציד צענטער" אינמיטן שטאָט, טרעפט מען אַ סך ביכער וועגן די סאָוועטישע פאַרברעכנס קעגן די ליטווינער און קיין איין בוך ניט וועגן דער ראָלע פון די ליטווינער אין אויספירן דאָ היטלערס פּראָיעקט. אויפן אַמאָליקן קאַ=גע=בע ("קעי=דזשי=בי") בנין, שטייט מיט גרויסע אותיות אַפילו אויף ענגליש, אַז אין דעם בנין האָבן די סאָוועטן געהרגעט אַ צאָל ליטווינער קעמפער קעגן דער סאָוועטישער הערשאַפט, נאָר קיין איין וואָרט ניט וועגן דעם, אַז אין דעם בנין האָט די געשטאַפּאָ אָנגעפירט די אַדמיניסטראַציע פון אויסשעכטן העכער זעכציק טויזנט ווילנער אידן אין די מלחמה יאָרן.
וואו איך זאָל ניט פאַרוואָגלט ווערן אויף דער וועלט, בין איך אַלע מיינע יאָרן שטאָלץ מיט דעם, וואָס איך בין אַן אַמעריקאַנער. ניט צום ערשטן מאָל, זע איך ווי אַזוי אַמעריקע איז "אַנדערש" פון אַ סך אַנדערע אומות העולם, בתוכם די רייכע דעמאָקראַטישע לענדער פון מערב, און בפרט פון מערב אייראָפּע. די פאַרשיידענע דיפּלאָמאַטן און אַמבאַסאַדעס פון די מערבדיקע לענדער דאָ אין ווילנע זיינען בפירוש זייער פריינטלעך מיט דער אידישער קהילה דאָ. זיי קומען און גיבן אָפּ כבוד אויף יום=טובים, אויף די טרויער=טעג נאָכן חורבן, און אויף אַלערליי קולטור אונטערנעמונגען.
נאָר וואָדען, אַז ס'האַנדלט זיך אין די "אָנגעווייטיקטע פראַגעס" איז בדרך כלל דער דין: פּתח שין שאַ... שטילערהייט, ביי אַ טעפּל קאַווע זאָגט מען אונדז אָבער אויסעט, אונטער פיר אויגן, דעם פאַרוואָס: "מיר דאַרפן איצט זייער, אַז די באַלטישע לענדער זאָלן שטיין שטאָל און אייזן מיטן מערב, עס הייבט זיך דאָך אָן פאַר אונדזערע אויגן די נייע קאַלטע מלחמה קעגן די רוסישע לענדער. מיר קענען ניט קאַליע מאַכן די באַציאונגען איבער עפּעס אַ בית=עולם אָדער עפּעס אַ פראַגע, ווי אַזוי זיי ווילן לערנען די געשיכטע פון אַמאָל אין זייערע שולן. דאָס זיינען די נייע נאַטאָ=לענדער, די נייע לענדער פון אייראָפּעאישן פאַראיין, מ'דאַרף אויף זיי ניט דריקן"... און ווייטער מיט אַזאַ גאַנג.
די איינציקע מערבדיקע אַמבאַסאַדע אין ווילנע וואָס באַציט זיך אויף אַן אמת ערנסט צו די "שווערע" אידישע פראַגן דאָ איז די אַ מ ע ר י ק אַ נ ע ר אַמבאַסאַדע, וואָס ווערט איצטער אָנגעפירט פונעם אויסגעצייכנטן דיפּלאָמאַט, אַמבאַסאַדאָר דזשאָן קלאַוד, וועלכער איז זייער סענסיטיוו צו די אידישע ענינים און זאָגט תמיד דעם אמת, מיט אַ פולן און ניט מיט קיין האַלבן מויל.
דאָס וואָס די אַמעריקאַנער וואַגן צו קריטיקירן ווען=ניט=ווען די מאַכט דאָ איבער אידישע פראַגן, דאָס האָט געפירט צו אַ בולטן אַנטי=אַמעריקאַניזם אין טייל קרייזן. מען קען הערן וואָסאַמאָל מער: "אַמעריקע ווערט קאָנטראָלירט פון די רייכע אידן! מיר ווילן ניט האָבן צו טאָן מיט אַמעריקע."
די אַמעריקאַנער דיפּלאָמאַטן דאָ צייכענען זיך אָבער אויס מיט ערלעכקייט און אָפנקייט. און פון זיי צייכנט זיך אויס איינער, אַ יונגער, איידעלער געלערנטער, וועלכער איז די לעצטעאיז קומען מיר צום אחרון אחרון חביב, דערציילן אַביסל פון די "מעשי באָסקי" דאָ אין ווילנע.
איך האָב אַ סך מאָל דערציילט דיפּלאָמאַטן דאָ, אַז עס לעבן נאָך אין ווילנע (און איבער מזרח אייראָפּע בכלל), אַ סך עלטערע און זייער אָרעמע אידן, וועמענס פּענסיע עס קלעקט ניט ביזן סוף חודש אַפילו אויף די מינימאַלע הצטרכותן; וועגן זיי הערט מען ווייניק, דער ענין ווערט ווי "דערטרונקען" אינעם ים פון די "גרויסע אידישע וויכוחים". דיאָ אידישע זקנים גייען וואָסאַמאָל מער אַוועק פון דער וועלט אין גרויס דחקות, אַ חרפּה צו זאָגן. אַז איך האָב דערציילט דזשאָו וועגן דער לאַגע פון איין נאָענטן חבר, ר' בערל גלאַזער, וואָס איז דריי=און=אַכציק יאָר, אים צו לאַנגע געזונטע יאָר, האָט דזשאָו געענטפערט: "לאָמיר איצטער צוגיין צו אים אין דער היים. איך וויל זיך מיט אים באַקענען. עס איז שוידערלעך אַז מיט דעם אַלעמען פאַרגעסט מען אין דער אָרעמקייט פון לעבן געבליבענע אידן אין לאַנד". דזשאָו האָט לאַנג און שיין פאַרבראַכט מיט בערלען, אים געהאָלפן, און פּלאַנירט ווי אַזוי צו אָרגאַניזירן אַן אונטערנעמונג אויף צו שאַפן גיכע און ממשותדיקע הילף פאַר די אָרעמסטע. (אגב: אונדזערע איגרתלעך וועגן ר' בערל גלאַזער זיינען דערשינען אין "זשורנאַל" דעם 22טן אַפּריל און דעם 6טן מאַי 2005 ).
ער האָט זיך שוין געטראָפן דאָ מיט פרוי ז. באָזבי פון לאָס אַנדזשעלעס, וועלכע פירט אָן מיט אַ פּראָיעקט וואָס העלפט אידישע זקנים מיט סומעס צוגאָבלעכע חודשלעכע הכנסה איבער גאַנץ מזרח אייראָפּע.
וועגן דער פאַרשוועכונג פון שטח פון אַלטן אידישן בית=עולם, קען מען זאָגן אַז דזשאָו באָסקי האָט איינער אַליין אויפגעטאָן מער ווי אַ סך "שרייער און אויסרופער". ער האָט געדריקט אויף דער ליטווישער רעגירונג דעם פאַרגאַנגענעם פרילינג, אַז מ'זאָל צונויפרופן אַן אינטערנאַציאָנאַלע קאָמיסיע וועגן דעם ענין. און פון זינט די קאָמיסיע האָט באַלד געגעבן איר פּסק אַז מען דאַרף אויפהערן דאָרט בויען, פאָרט ער דאָרטן צו אַ ל ע ט אָ ג אַ קוק טאָן מיט די אייגענע אויגן צי די רעגירונג זאָגט דעם אמת אַלע וויילע ווען מ'אַנאָנסירט "אַז מ'הערט אויף בויען". ער מאַכט זיך זיינע נאָטיצן וועגן דער פאַקטישער לאַגע דאָרטן. ער האָט אַפילו אויפגעשטעלט פּלענער צו דערווייזן סיי פאַר די שטאָט=באַאַמטע און סיי פאַר די ביזענסלייט="בילדערס", אַז מען קען געבן דערלויבעניש צו בויען אַ סך אַ העכערן בנין אויף אַ שטח וואָס איז ניט אויפן בית=עולם, און נ י ט בויען אויפן בית=עולם. צו זיינע פאָרשלאַגן האָט מען זיך ניט צוגעהערט...
איך וועל קיינמאָל ניט פאַרגעסן, אין איינער אַ דיסקוסיע, האָט אַ רעגירונגס=מלומד געגעבן צו פאַרשטיין: "מיר האָבן געפונען צוויי סקעלעטן, און ס'איז קלאָר פון דער ריכטונג ווי זיי ליגן, אַז דאָס זיינען ניט קיין אידן! איז ניטאָ דאָ אויף דעם פּינקטלעכן אָרט קיין אַמאָליקער אידישער בית=עולם!" האָט באָסקי גלייך געענטפערט: "וואָס איז דער אונטערשייד? אויב ס'איז געווען אַ בית=עולם, טאָר מען דאָרטן ניט בויען, ניט שייך וואָס פאַראַ רעליגיע זיינען געווען די מענטשן! דאָס זיינען מ ע נ ט ש ן!" יענע האָבן שטילערהייט צוגעקוקט מיט אַנטוישונג, אַז זייער "דערפינדונג" איז אים ניט געווען איבעריקס "אינטערעסאַנט".
וואָס זאָל ניט ווערן מיט די צוויי בנינים וואָס מ'האָט שוין אויסגעבויט, אויב ס'וועט געלינגען צו ראַטעווען דעם גרויסן געבליבענעם שטח וואו ס'איז געשטאַנען דער גרויסער ווילנער אידישער בית=עלמין אויף פּיראַמאָנט, וועט דאָס זיין אין אַ גרויסער מאָס אַדאַנק דעם אַלעמען וואָס ס'האָט דאָ אויפגעטאָן דזשאָסעף באָסקי.
דער סאַמע אָנגעווייטיקסטער ענין איז דער חורבן (האָלאָקאָסט). אַפילו אַ סך דיפּלאָמאַטן, אויך היגע גוטע ערלעכע ליטווינער וואָס לייקענען ניט דעם אמת, האָבן אַ טבע אויסצומיידן דיסקוסיעס דערוועגן. עס איז דאָך "לייכטער" צו ריידן וועגן בלומען, וועלדער, און שיינע פּלענער אויף דער צוקונפט איידער וועגן דעם אויסמאָרד פון הונדערטער טויזנטער ציווילע אומשולדיקע מענטשן אין אייגענעם לאַנד בעת דער מלחמה.
ווען מ'האָט גענומען ממש משוגענערווייז, באַשולדיקן דעם העלד יצחק אַראַד, (היינט אַ ישראלדיקער בירגער), אין "פאַרברעכנס" בעת ער האָט געקעמפט קעגן די נאַציס ווי אַ פּאַרטיזאַן אין די וועלדער, האָט דזשאָו אַ זאָג געטאָן: "אַ שאָד נאָר וואָס ער איז ניט קיין אַמעריקאַנער בירגער! מיר וואָלטן שוין געוואוסט ווי אַזוי וועגן דעם צו פּראָטעסטירן!" (איך האָף אַז צו די ישראלדיקע דיפּלאָמאַטן וועט דאָס דערגיין, וד"ל).
וועגן חורבן דערקלערט דזשאָו באָסקי אַז ניין, מען ד אַ ר ף ריידן און לערנען און דערציילן דעם גאַנצן אמת. בלויז אויף אַזאַ מין אופן קען מען רואיק אָנגיין מיטן היינטיקן לעבן און דערציען דורות וואָס וועלן קיינמאָל מער ניט דערלאָזן צו אַזעלכע מאַסן=פאַרברעכנס. דאָ ניט לאַנג, האָט אַ גרופּע יחידים גענומען אָרגאַניזירן אַ "סימפּאָזיום", וואָס האָט געדאַרפט פאָרקומען אין אַמעריקע, וואו מ'האָט פּלאַנירט צו "פאַרקויפן די שיטה" וועגן דער "סימעטריע פון די צוויי גענאָצידן". דאָרטן איז אויפן אויספּלאַנירטן סדר=היום אַפילו געווען אַ לעקציע וואָס איז אויסן צו "באַווייזן" אַז אַ סך פון די אומגעבראַכטע אידן זיינען געווען "קאָמוניסטן". דזשאָו האָט תיכף אָנגעשריבן אָט וועלכע ווערטער (דאָ איבערגעזעצט פון ענגליש):
"פאַרקערט, ס'איז זייער וויכטיק צו פאַרטיידיקן דעם אָנדענק פון די העכער צוויי הונדערט טויזנט אומשולדיקע ציווילע מענטשן וואָס זיינען אומגעקומען אין ליטע. עס איז פּשוט פאַלש צו טענהן, און איך האָב מורא אַז דער פּלאַנירטער סימפּאָזיום וויל טאַקע טענהן, אַז מאַסן=מאָרד קען פאַרטיידיקט ווערן. עס איז אַבסאָלוט ניט צום דערלאָזן, אַז מ'זאָל פּרובירן פּריידיקן אַז מען קען אַפילו 'פּרובירן' באַרעכטיקן דעם גענאָציד פון אַוועלכן ניט איז פאָלק. אַזאַ סימפּאָזיום וועט אויך שטאַרק שאַטן דעם נאָמען פון ליטע אין מערב, ווייל ס'וועט שמעקן מיט אַ גלויבן, אַז דאָס אומגעקומענע פאָלק האָט זיך ווי ניט איז 'פאַרדינט' זיין גורל. ווער ס'איז אַ פריינט פון דער מענטשהייט קען ניט אָנטיילנעמען אין אַזאַ מין סימפּאָזיום."
אַז די חשובע אָרגאַניזירער (בתוכם אויך אַביסל נאַאיווע אַמעריקאַנער אידן) האָבן געלייענט דזשאָו באָסקיס ווערטער, האָבן זיי תיכף בטל געמאַכט דעם פּלאַן.
לעצטנס האָט עמעצער דאָ אַ פרעג געטאָן, צי איז ניט די אַמעריקאַנער אַמבאַסאַדע אין ווילנע אפשר אַזוי טיף פאַראינטעריסירט דווקא אין אידישע ענינים צוליבן דרוק פון די אידן אין אַמעריקע? דזשאָו האָט זיך ניט איבערגענומען, און מיט זיין געוויינעלכן רואיקן טאָן פון אַ מענטש וואָס דערקלערט בקול דממה דקה אַ פּשוטן אמת אַ צווייטן, אַ זאָג געטאָן:
"ביי אונדז רופט זיך דאָס דעמאָקראַטיע. אַמעריקע איז זייער שטאָלץ וואָס מיר זיינען אַ לאַנד וואו עס גייען אַריין אַ סך פעלקער און וואו זייער שטימע ווערט אויפגענומען מיט ערנסטקייט דורך דער רעגירונג. די אינטערעסן פון יעדן פון זיי זיינען במילא אויך די אינטערעסן פון אַמעריקע".
~~~~~ | 
