אַן הקדמהלע אַ קליינינקע
אַ ליטוואַק, אַזוי קען מען ווען=ניט=ווען אויסהערן ביי אַ זייטיקן, איז דאָך בטבע אַ כעסן. אַ שטיקל ישועה נאָר (אַזוי רעדט מען פונדעסטוועגן אויכעט), וואָס אַ ליטוואַק איז אַלעמערשטנס ברוגז מ י ט ז י ך אַ ל י י ן, אָנשטאָט אויסזוכן זיך אַ קרבן בעלמא, אַ צווייטן. (דאָס האָט אַפילו אַ באלכסונדיקן שייכות מיט דעם וואָס אַ ליטוואַק איז עלול תשובה טאָן נאָך פאַר דער עבירה, נאָר דאָס געהערט אַן אנדער קאַפּיטעלע אידיש.)
אַכלל, איך האָב זיך אַנטשולדיקט פאַר אונדזער רעדאַקטאָר, און בעט איצט מחילה ביי אייך, טייערע, חשובע לייענער פונעם ״זשורנאַל״, פאַרן לאַנגן שווייגן, דאָ אינעם אַמאָליקן, חרוב=געוואָרענעם ירושלים דליטא. וואָס אַן אמת, איז דאָ אַ איד בפירוש ווען=ניט=ווען שטאַרק פאַרנומען דאָ מיטן אָננעמען זיך פאַר דער קליינער אידישער קהילה קעגן די אָפטע אַנטיסעמיטישע העצעס; מיטן פאַרטיידיקן דעם כבוד פון די טייערע שארית=הפּליטה אידן וואָס זיינען געבליבן ליבן דורכן העלדיש קעמפן קעגן די נאַציס אין די וועלדער, וואָס קעגן זיי שטעלט גאָר אַרויס די מלוכה ווילדע קלאַגן און באַשולדיקונגען; מיטן בויען אַ ברייטערע התנגדות (שיער ניט געזאָגט: מתנגדות, ווי עס קען זיך אין ווילנע פּלאָנטערן אַ צונג) אַקעגן די שרעקלעכע רעזאָלוציעס ביי היינטיקן טאָג אין אייראָפּעאישן פּאַרלאַמענט וואָס ווילן אַריינשרייבן פאַר אייראָפּע אַ פאַלשע רעווידירטע געשיכטע, אַז עס איז ניט געווען קיין חורבן (האָלאָקאָוסט), געווען זיינען צוויי ״גלייכע גענאָצידן״ מצד נאַציס און סאָוועטן. נאָר דאָס אַלצדינג געהערט אַן איגרתל פון ווילנע, ניט אַ קאַפּיטעלע אידיש.
* * *
טאָ וואָס זיינען דאָס די נייע ״קאַפּיטעלעך אידיש״?
פון געשיכטע וועגן: דער נאָמען שטאַמט פון אַ רובריק מיט וועלכער איך האָב מיט יאָרן צוריק אָנגעפירט אין ״פאָרווערטס״, אונטער דער רעדאַקציע פונעם איידעלן, טייערן יאָסל מלאָטעק ע״ה. קומט אויסעט יאָסל מלאָטעקן מיט פרייד דערמאָנען לטובה ביים אויפלעבן אַ פּראָיעקט וואָס איז געבאָרן געוואָרן און האָט שיינע יאָרן אויסגעלעבט אונטערן קלוגן רעדאַקטאָרשן אוהל פון זיין השגחה.
פון מעשה כולה וועגן: פאַרוואָר, ס׳האָבן זיך ביי אונדז אָנגעקליבן אָנפרעגן, וואָס זיינען דאָ קיין ווילנע אַריבערגעשיקט געוואָרן פון פאַרשיידענע מקומות, טאַקע פון נאָענט און פון ווייט, אויף וועלכע מיר האָבן, את חטאי אני מזכיר, נאָך ניט געענטפערט (איז: אַ דאַנק די אָנפרעגער פאַר זייער געדולד און מידת הרחמים).
פאַראַן נאָך אַ צווייטע ליטווישע טבע, דהיינו: צו פּרובירן ענטפערן אויף צוויי קשיות מיט איין תירוץ. די ערשטע קשיא איז אויפן לענגערן שווייגן בכלל פאַר די טייערע לייענער. די צווייטע קשיא איז מכח די געפרעגטע פראַגן מכח אידיש (ניט אויף אַלצדינג, פאַרשטייט זיך, ווייסן מיר אַן ענטפער, אָדער אַפילו אַן השערה, און אַ סברא אַז ניט איינמאָל וועלן מיר אויך אַריינפאַלן, ווי ס׳איז דער שטייגער, און מיר ריכטן זיך אַז איר, טייערע לייענער, אַז איר וועט אָפטמאָל האָבן מער און בעסערס וואָס צו זאָגן).
איז לייגן מיר אייך היינט אויפן טיש, טייערע לייענער פונעם זשורנאַל, אַן ערשטן נוסח פונעם תירוץ אויף די ביידע זאַכן: די ״קאַפּיטעלעך אידיש״, מיט דאַנקבאַרשאַפט אונדזער רעדאַקטאָר=לעבן, הרב יוסף יצחק בן גרשון יעקבסאָן נ״י.
מערב אידיש און מזרח אידיש
דער באַקאַנטער געלערנטער, פּראָפעסאָר שאול שטאַמפּפער, פון העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, האָט אַנומלטן צוגעשיקט אַ פראַגע וועגן דעם עצם ע ל ט ע ר פון דער בולטער דיפערענציאַציע פון מערב אידיש און מזרח אידיש. פּראָפעסאָר שטאַמפּפער, אַ געבאָרענער אין אַטלאַנטאַ, דזשאָרדזשיאַ, און לאַנגע יאָרן אַ תושב אין ירושלים, איז דער מחבר פון אַ סך געלערנטע ווערק, בתוכם זיין בוך אויף העברעאיש וועגן דעם אויפקום פון די ליטווישע ישיבות (עס גייט בקרוב אַרויס אַן איבערזעצונג אויף ענגליש).
כדרך המלומדים, ברענגט פּראָפ. שטאַמפּפער ניט סתם אין דער וועלט אַריין אַ פראַגע, נאָר מיט אַ ״רחל בתל הקטנה״: ״ווי פרי קען מען ד אָ ק ו מ ע נ ט י ר ן אַז עס איז געווען אַ חילוק פון מערבדיקן און פון מזרחדיקן אידיש״?
פון קלאָרקייט וועגן: די אַלע היינטיקע לעבעדיקע אידישע דיאַלעקטן (״פּויליש=אונגאַריש״, ״אוקראַיניש=בעסאַראַביש״, ״ליטוויש=וויסרוסיש״ און זייערע אונטער=דיאַלעקטן) געהערן אָן אויסנאַם דעם: מזרחדיקן אידיש. אין ברייטערן זין וועט דאָס פּשוט הייסן: דער אידיש פון די מזרח=אייראָפּעאישע אידן.
דאַקעגן=זשע, גייען אַריין אין מערב אידיש די אַמאָליקע אידישע דיאַלעקטן וואָס מ׳האָט מיט הונדערטער יאָרן צוריק גערעדט אין די דייטש=ריידנדיקע לענדער, אין האָלאַנד, אין עלזאַס, אין איטאַליע און די שכנותדיקע לענדער. ביישפּילן אויפן שפּיץ מעסער: אויף ״טאַטע״ און ״מאַמע״ האָט מען געזאָגט: ״עטע״ און ״מעמע״. אַ ״תפילה״ האָט געהייסן --- אַ סידור. געציילטע רעשטלעך לעבן עד היום אין מויל פון אידן פון גרענעצדיקע געביטן פון מזרחדיקן אידיש, למשל: ״בערכעס״ אָדער ״באַרכעס״ אויפן אָרט פון אונדזער ״חלה״. וועגן דעם אַלעמען, מירצעשעם, אין אַן אַנדער קאַפּיטעלע אידיש.
וגם זו כדרך המלומדים, וואָס פּראָפ. שאול שטאַמפּפער אַליין ברענגט אַראָפּעט אַן ערשטע תשובה. ער דערמאָנט אין זיין בריוו די באַרימטע קורצע באַמערקונגען אויף דער טעמע פון דעם קריסטלעכן געלערנטן פון לשון קודש און אַראַמיש וואָס האָט זיך אויך אינטערעסירט מיט אידיש, יאָהאַן בוקסטאָרף אין באַזעל, אין דער שווייץ (ער האָט געלעבט פון 1564 ביז 1629). אין זיין ״טעזאורוס״ (באַזעל, 1609), שרייבט ער (אויף לאַטיין, לויטן מנהג פון די קריסטלעכע געלערנטע פון יענער צייט), אַז די פּוילישע אידן דיפערענצירן זיך פון די דייטשישע אין זייער לשון, אַז זיי, די פּוילישע אידן, ריידן מיט אַ זינגעוודיקן טאָן; ער דערמאָנט אויך בפירוש דעם באַנוץ פון ״ענק״ (אָנשטאָט ״אייך״) ביי די פּוילישע אידן. נמצא, אַז בוקסטאָרף האָט דאָ טאַקע געמאַכט אַ קורצע באַמערקונג וועגן דעם, אַז מערב אידיש (ביי אים וועט דאָס הייסן: ביי די דייטשישע אידן) איז געווען אַנדערש איידער דער מזרחדיקער אידיש (צו יענער צייט פאַרסכהכלט אינעם באַגריף: ״די פּוילישע אידן״).
דער חילוק גופא פונעם מערבדיקן אידיש ביזן מזרחדיקן איז אָבער פאַרשטייט זיך אָן אַ שיעור עלטער איידער דיאָ קורצע באַמערקונג פונעם קריסטלעכן אָבזערוואַטאָר מן הצד פון אָנהייב זיבעצעטן יאָרהונדערט.
ערשטנס, איז מן הסתמא: צוויי קיבוצים אויף פאַרשיידענע טעריטאָריעס דיפערענצירן זיך אַלעמאָל, מדעיקרא, בלשונם, אין זייער דיאַלעקט. דאָס איז אַ פּרינציפּ פון דער אַלגעמיינער טעאָרעטישער דיאַלעקטאָלאָגיע. היוצא מדברינו: דער מזרחדיקער אידיש האָט זיך גענומען אונטערשיידן פונעם מערבדיקן שוין באַלד ווי אידן האָבן גענומען זיך אַריבערקלייבן פון די צענטראַל אייראָפּעאישע לענדער קיין פּוילן (און ליטע, אוקראַינע וכו׳).
צווייטנס, טאַקע אינעם גייסט פון פּראָפעסאָר שטאַמפּפערס לייגן דעם טראָפּ אויף דאָקומענטירטע ראיות, און ניט גלאַט אַזעלכע וואָס וואַקסן פון טעאָריעס און השערות:
דער ענטפער על רגל אחת איז, אַז א י ד י ש ע מחברים, און אין דער ערשטער ריי אונדזערע רבנים, האָבן אין גאַנג פון זייערע הלכהשע און אַנדערע שקלא=וטריות זיך דאָ און דאָרטן אָפּגעשטעלט אויף אונטערשיידן צווישן אידישע דיאַלעקטן. אַזאַ מין גרונט=פראַגע, וועגן מערב און מזרח אידיש, האָט פאַרשטייט זיך אויך געצויגן זייער אויפמערקזאַמקייט.
עטלעכע ביישפּילן: איינער פון די סאַמע מיסדים פון נוסח אשכנז, דער מהרי״ל ז״ל (מהר״י סג״ל, יעקב בן משה הלוי מולין, געלעבט בערך פון 1360 ביז 1427) האָט שוין מבחין געווען אין זיינע שאלות ותשובות, ריידנדיק וועגן אַ פּרט אין לייגן תפילין, וועגן דעם אונטערשייד צווישן די ״בני עסטרייך״ (מזרחדיק פון זיין שטאַנדפּונקט) און די ״בני הת״ (די אַמאָליקע אשכנזים ביים ריין אין געגנט פון די קהילות שו״ם --- שפּירא [שפּייער], ווערמייזא [וואָרמס] און מאגענצא [מיינץ]). מען האָט אין יענע דורות גוט געוואוסט אַז די מערבדיקע אשכנזים ריידן אַרויס אַ ״חית״ אַזוי ווי אַ ״הא״ (דעריבער: בני=הת), בעת ווען די מזרחדיקע מאַכן פונעם חית: אַ כף (רפויה). בעת מעשה האָט מען הנאה געהאַט פונעם שפּאַסיקן און היימישן אָנדייט אויף די בני חת וועלכע האָבן דאָך אברהם=אבינו׳ן פאַרקויפט די מערת המכפּלה (בראשית כ״ג).
דער ענין איז נאָך עלטער. אָט למשל האָט זלמן הנקדן (״יקותיאל פון פּראָג״), וועלכער האָט געלעבט אַ סברא אין פריערדיקן דרייצעטן יאָרהונדערט, דערמאָנט אין זיין ״עין הקורא״ אַז ביי יענע אשכנזים (ד.ה. לויט אונדזערע היינטיקע השגות: די מערב אשכנזים, די דוברי מערב אידיש), ביי וועמען מען רעדט אַרויס דעם חית ווי אַ הא (די ״בני הת״), איז פאַראַן נאָך אַ שטריך: זיי זיינען ניט מבחין צווישן דעם שין=ימין (״ש״ קלאַנג) און שין=שמאל (״ס״ קלאַנג). ווער עס האָט אַמאָל אַריינגעקוקט אין דער אַלט=אידישער ליטעראַטור פון הונדערטער יאָרן צוריק, ווייס זייער גוט אַז קיין סמך וועט מען דאָרטן אויף אַ רפואה אויך ניט טרעפן. מ׳האָט אָנגעווענדט בלויז דעם אות ״שין״.
טאַקע (פאַר קיינעם ניט געדאַכט!) ווי די אַמאָליקע אומגליקלעכע בני אפרים וואָס האָבן איינגענומען אַ מיתה משונה פאַרדערפאַר וואָס זיי האָבן ניט געקענט אַרויסזאָגן ״שבולת״ און זיינען טיף אַריינגעפאַלן מיטן ״סבולת״ (שופטים י״ב: ה-ז). עס דערמאָנט אויך אין די שפּעטערדיקע ליטוואַקעס מיט זייער ״סבסדיקן לסון״. און אַז ס׳גייט שוין דערוועגן די רייד: צי איז פאַראַן אַ התקשרות צווישן די אַמאָליקע מערבדיקע אשכנזים און די שפּעטערדיקע ליטוואַקעס אינעם ענין פונעם ״שמאל״? דאָס איז גאָר אַן אַנדער קאַפּיטעלע אידיש...
אויף היינט וועט דאָס קלעקן אויף צו דערווייזן, אַז אונטערשיידן צווישן מערב אידיש און מזרח אידיש זיינען געווען פון די עלטסטע צייטן, און די ערשטע וואָס האָבן זיך אַפדערוף אָפּגעשטעלט זיינען געווען אַמאָליקע רבנים און בעלי לשון. שפּעטער=צו האָבן זיך אינטערעסירט אויך קריסטלעכע געלערנטע.
“אַ גוטן טאָג“
יהושע מאַרקאָוויץ, אַ סטודענט פון יוריספּרודענץ (שטודירט ווערן אַן אַדוואָקאַט) אין לאָס אַנדזשעלעס, קאַליפאָרניע, און אַן איבערגעגעבענער סטודענט פון אידיש און שומר אידישקייט, פרעגט אַזאַ מין זאַך.
ער האָט מיט גרויס הנאה איבערגעלייענט די באוואוסטע סאַטירע איבער דער ״אידיש באַוועגונג״ אין אַמעריקע, וואָס עס האָט אָנגעשריבן די באַרימטע ניו=יאָרקער אידישע שרייבערין מרים שמולעוויטש האָפמאַן. דאָרטן שילדערט מרים האָפמאַן אַ ״קאָנגרעס צו ראַטעווען די אידישע שפּראַך״ וואָס עס ווערט אָנגעפירט פון איינעם אַ ״דאָקטאָר ראַבאַי״ וועלכער עפנט אויף דעם קאָנגרעס זיינעם (וואָס קומט פאָר, ניט מער און ניט ווייניקער, אין ליטל=ראָק, אַרקענסאָ...) בזה הלשון: ״אַ גוטן טאָג״. צוויי היימישע אידן וואָס זיצן זיך אינעם עולם קוקן איינער אויפן אַנדערן פאַרחידושט. איינעם דאַכט זיך אַז מ׳ענדיקט שוין גלייך די פאַרזאַמלונג (ווייל אויף אידיש זאָגט מען ״אַ גוטן טאָג״ אַז מ׳געזעגנט זיך), בשעת ווען דער צווייטער באַרואיקט אים, פאַרזיכערנדיק, אַז מען פאַרטרייבט חלילה ניט דעם עולם; נאָר וואָדען, דער ״דאָקטאָר ראַבאַי״ (ווי אַ סך זעלבסט=פּראָקלאַמירטע ״אידיש רעטער״) הינקט פּשוט אונטער אין אידיש (ד.ה. די שפּראַך וואָס זיין קאָנגרעס איז געקומען אָפּראַטעווען).
דעם באַנוץ פון ״אַ גוטן טאָג״ אויפן אָרט פון ״שלום=עליכם״ אָדער ״ברוכים הבאים״ (אָדער סתם ״האַלאָ״) טרעפט מען אין די ענגליש=ריידנדיקע לענדער ביי די וואָס קענען שוואַכלעך אידיש. אפשר האָט דאָ געווירקט דער היינט=שוין=אַלטמאָדישער ענגלישער ״גוד דעי״.
לערנט זיך אָבער אין משך פון דעם איצטיקן אוניווערסיטעט=זמן יהושע מאַרקאָוויץ אין לאָס אַנדזשעלעס, העיר הגדולה אשר למדינת קאַליפאָרניע ביי אַ לערער, אַ איד פון דער אַלטער היים וואָס איז איבער די שמונים, עד מאה ועשרים שנה. און דער לערער פאַרזיכערט זיינע תלמידים, אַז ״אַ גוטן טאָג״ קען מיינען ״האַלאָ״ אויך, און ניט נאָר ״גודבאַי״, און ער געדענקט דאָס בפירוש פון זיינע קינדער=יאָרן.
איז וואָס איז דער דין? פאַראַן אין הלכות אידיש אַ הווה=אמינא, אַז ווען מ׳האָט אַן עדות אַ איד פון פאַר דער מלחמה וואָס טענהט, אַז ער אָדער זי געדענקט אַ פּרט הלשון פון אַמאָל, פון דער היימשטאָט אין מזרח אייראָפּע גופא, טאָר מען דאָס ניט אַוועקמאַכן מיט דער האַנט. ס׳פאַלט אַפדערוף אַ שטעמפּל: צריך עיון.
אין דעם פאַל איז א סברא שייך אָט וועלכער ענטפער: יהושע מאַרקאָוויץ האָט גלייך אַ פרעג געטאָן ביי זיין אידישן לערער אָדאָס וואָס מ׳דאַרף אַ פרעג טאָן סאַמע אָנהייב ביי יעדן טייערן אידן פון דער פאַרמלחמהדיקער אַלטער היים: פון וואַנעט שטאַמט אַ איד?
דער ענטפער: פון ריגע, היינט די הויפּט=שטאָט פון לאַטוויע (לעטלאַנד). אין משך פון הונדערטער יאָרן, און אויך אין די צווישן=מלחמהדיקע יאָרן ווען יהושע מאַרקאָוויצעס לערער איז אויפגעוואַקסן, איז איינע פון די אָנגעזעענע שפּראַכן אין ריגע געווען די דייטשישע שפּראַך. ביז וואַנעט די צאַרישע מאַכט פון מלכות רוסלאַנד האָט ניט געמאַכט רוסיש פאַר דער אָפיציעלער שפּראַך פון דער שטאָט, אין יאָר 1891, איז דייטש אַפילו געווען די אָפיציעלע שפּראַך פון דער שטאָט פאַרוואַלטונג. אין די יאָרן צווישן די ביידע וועלט מלחמות, האָט די אומאָפּהענגיקע לעטישע מלוכה געווירקט מיט וואָס נאָר מעגלעך, אַז לעטיש זאָל ווערן די געוועלטיקנדיקע שפּראַך, ניט דייטש און ניט רוסיש. נאָר די צוויי גרויסע, שטאַרקע שפּראַכן האָבן ווייטעק שטאַרק געווירקט, ניט קוקנדיק אויף דעם אַלעמען.
איז אונטער דער השפּעה פון דייטש, וואו ״גוטען טאַג״ מיינט בפירוש ״האַלאָ״, איז טאַקע געווען אָנגענומען אין גערעדטן ריגער אידיש דער באַנוץ אויף אידיש פון ״אַ גוטן טאָג״ מיט אָטאָ דעם באַדייט.
איז דער לאָס=אַנדזשעלעסער לערער פון אידיש, אַ יליד ריגע, אינגאַנצן גערעכט וועגן זיין היימישן באַנוץ, און ס׳איז אַ טייל פון דער געשיכטע פון ריגער אידיש. אָבער פאַרן אַלגעמיינעם באַנוץ פון אידיש איבער דער וועלט, ביי היינטיקן טאָג און אויף לאַנגע יאָרן ממש, קען ״אַ גוטן טאָג״ נאָר הייסן: ״זייט געזונט״, אַז מ׳געזעגנט זיך.
און דערמיט טאַקע געזעגענען מיר זיך אויף היינט מיט אייך, טייערע לייענער, ווינטשענדיק געזונט און אַלדאָסגוטס, אָנהייבנדיק מיט אַ גוטן טאָג און אַ גוטע וואָך.
www.dovidkatz.net
www.holocaustinthebaltics.com
|
