מיר פאַנגען היינט אָן דעם צווייטן חומש ״שמות״. דער טייטש: נעמען. דער ערשטער חומש רופט זיך ״בראשית״, און נאָך בראשית קומט שמות. זאָג איך: ״בראשית״, דאָס ערשטע וואָס מיר, אידן, דאַרפן היטן איז ״שמות בני ישראל״, אַז די נעמען זאָלן זיין אידישע, ווי דער מדרש רבה ברענגט אין דער היינטיקער סדרה. ״בזכות ד׳ דברים נגאלו ישראל ממצרים שלא שינו את שמם, ולא שינו את לשונם״. אין זכות פון פיר זאַכן זיינען די אידן אויסגעלייזט געוואָרן פון מצרים, זיי האָבן נישט גערופן זייערע קינדער מיט מצרישע נעמען, און זיי האָבן נישט פאַרביטן די אידישע שפּראַך אויף מצריש.
דער אָנפאַנג פון אַסימילאַציע איז, פאַרבייטן דעם אידישן נאָמען אויף אַ גויאישן; און אַז מען פאַרבייט דעם אידישן נאָמען, ברענגט דאָס שוין צו, אַז מ׳זאָל אויך פאַרבייטן די אידישע שפּראַך אויף דער גויאישער שפּראַך, און אַז מען רופט זיך מיט אַ גויאישן נאָמען, און מען רעדט די גויאישע שפּראַך, הויבט מען זיך אויך אָן צו שעמען מיטן אידישן פאָלק, מיט דער אידישער תורה, מנהגים און טראַדיציעס.
דאָס דערציילט אונדז די היינטיקע סדרה: ״ואלה שמות בני ישראל הבאים מצרימה, את יעקב איש וביתו באו, ראובן שמעון לוי ויהודה יששכר זבולון ובנימין, דן ונפתלי, גד ואשר״: ״און דאָס זיינען די נעמען פון די קינדער פון ישראל, די וואָס זיינען געקומען אין מצרים מיט יעקב, יעדער מענטש איז געקומען מיט זיין הויז געזינד, ראובן, שמעון, לוי, יהודה״, און אַזוי ווייטער. דער מדרש און אַנדערע מפרשים פרעגן אַ וואונדערבאַרע פראַגע, פאַרוואָס שטייט ״הבאים״, זיי קומען; זיי זיינען דאָך שוין לאַנג געווען אין מצרים, האָט דאָך געדאַרפט שטיין ״באו״, וואָס מיינט, זיי זיינען שוין לאַנג געקומען?
וואָס איך וויל באַמערקן איז, אַז רש״י, אין פּרשת ויגש, פרעגט די פראַגע, און זיין ענטפער איז: כל-זמן יוסף האָט געלעבט, האָבן די מצריים נישט באַלעסטיקט די אידן. אַזוי שנעל ווי יוסף איז געשטאָרבן, האָט מען זיי אָנגעהויבן צו פאַרפאָלגן, אַזוי ווי זיי וואָלטן ערשט היינט אָנגעקומען אין לאַנד. דעריבער שטייט ״הבאים״. איך האַלט אַז מען דאַרף נישט אָנקומען צו קיינע דרשות און פּשעטלעך. עס איז פּראָסט און פּשוט. דער איד מעג אַלע זיינע יאָרן לעבן אין אַ לאַנד, און אַפילו דאָרט געבוירן ווערן, און זיין אַ בירגער, און טראָץ אַלעמען, איז ער נישט קיין ״תושב״, ער בלייבט שטענדיק אַן אויסלענדער, ער איז שטענדיק אַ פרעמדער, אַ ״גר״.
מיר האָבן דעם בעסטן באַווייז פון אונדזער פאָטער יעקב: ״עם לבן גרתי״, זאָל עס דיר, הייסט עס, קיין נייעס נישט זיין, וואָס אָפּזייענדיק צוואָנציק יאָר ביי לבנ׳ען בין איך אַלץ געבליבן אַ גר; ווייל ״ותרי״ג מצוות שמרתי״ - איך בין אַ איד, און אַ איד, מעג ער אָפּוואוינען אין אַ לאַנד צענדליקער יאָרן, איז ער אַלץ אַ גר, אַ פרעמדער. ער מעג אַפילו זיין אַ בירגער, אָבער ער בלייבט שטענדיק אַ ״ביר-גר״...
דאָס איז אַ כלל גדול, און אַזוי זעען מיר עס ביזן היינטיקן טאָג; אַזוי לאַנג ווי ״עם לבן גרתי״, כל-זמן דער איד פאַרגעסט נישט, אַז ער איז אַ גר, אַז דאָס פרעמדע לאַנד אין וועלכן ער וואוינט, איז פאַר אים נאָר אַ צייטווייליקע אכסניא, איז ״ותרי״ג מצות שמרתי״, דאַן איז ער צוגעבונדן צו דער אידישער תורה און מצוות, צוגעבונדן צום אידישן נאָמען, צוגעבונדן צו דער אידישער שפּראַך. אינעם מאָמענט, אָבער, וואָס ער הויבט-אָן פילן אַלס פול-באַרעכטיקטער און פעסט-איינגעוואָרצלטער תושב – דאַן האַלט ער שמאָל מיט זיין אידישקייט...
און ווייזט אויס, אַז אונזער פאָטער יעקב האָט אַנדערש פאַרשטאַנען און געהאַט אַן אַנדערן קוק, אַז זייענדיק אין דער פרעמד, קען מען קיין תושב נישט ווערן. מען פאַרבלייבט שטענדיק אַ ״גר״. און דעריבער זאָגט אונדז די תורה: ואלה שמות בני ישראל. פאַרוואָס האָבן זיי זיך גערופן מיט אידישע נעמען? ווייל ״הבאים״ זיי האָבן זיך געהאַלטן ווי זיי וואָלטן איצט אָנגעקומען אין מצרים. ״את יעקב איש וביתו באו״, זיי האָבן זיך געהאַלטן ביי די טראַדיציעס פון אַלטן טאַטן, זיי האָבן מיטגעבראַכט מיט זיך די אַלטע היים, מיט אירע מנהגים און טראַדיציעס, און ״ויוסף היה במצרים״. טראָץ דעם וואָס יוסף איז געווען אין מצרים און דערגרייכט דאָס העכסטע, ער איז געוואָרן דער שני למלך אין מצרים, אָבער ער איז פאַרבליבן דער זעלבער יוסף, נישט פאַרביטן זיין נאָמען אוף ״סאסע״, ווייל יוסף האָט געלערנט פון זיין גרויסן טאַטן, אַז מען קען בשום אופן קיין תושב נישט זיין, וואָס מען זאָל נישט טאָן און אויפטאָן פאַרן לאנד, בלייבט מען שטענדיק אַ ״גר״, אַ פרעמדער, אַן אויסלענדער.
אמת טאַקע, יוסף האָט דערגרייכט דאָס העכסטע, און ווי פּרעה האָט זיך אויסגעדריקט (פּרשת מקץ): ״הנמצא כזה איש אשר רוח אלקים בו״, געפינט זיך דען אַזאַ געטלעכער מענטש ווי יוסף איז? זאָגט אויף דעם זייער ריכטיק הרב ריינעס ז״ל: ווייל ווען איך וואָלט געווען געפונען, וואָלט איך אַוודאי נישט אַוועקגעזעצט אַ אידן אויף אַזאַ הויכן פּאָסטן; ליידער, אָבער, האָב איך נישט קיין אַנדערן...
און די תורה זאָגט אונדז טאַקע אין דער היינטיקער סדרה: ״ויקם מלך חדש על מצרים, אשר לא ידע את יוסף״, עס איז אויפגעשטאַנען אַ נייער קעניג וואָס האָט נישט געקענט יוספ׳ן. לויט רש״י און די חז״ל (סוטה י״א, עירובין נ״ג, מדרש רבה, שמות) איז איין תנא זאָגט, טאַקע אַ נייער קעניג; און אַ צווייטער זאָגט, דער זעלבער קעניג, נאָר מיט נייע גזירות, און ער האָט זיך געמאַכט אַז ער האָט נישט געוואוסט פון יוספ׳ן. איז ווי קען דאָס זיין, אַז ער זאָל נישט האָבן געוואוסט וואָס יוסף האָט אויפגעטאָן פאַר מצרים? ממש זי אָפּגעראַטעוועט פון הונגער; האָט ער אים נישט געקענט פּערזענלעך, אָבער נישט הערן פון יוספ׳ן, ווי קען דאָס זיין? נאָר דער אויסדרוק פון די חז״ל ״אשר לא ידע את יוסף. דהוי דמי כמאן דלא ידע ליה כלל״. דאָס איז פּשוט, ער האָט נישט געוואָלט אָנערקענען וואָס דער איד, יוסף, האָט אויפגעטאָן פאַרן לאַנד מצרים.
וואָלט יוסף נישט געווען אַ איד, וואָלט מען אים פאַרגעטערט פאַר דעם וואָס ער האָט אויפגעטאָן פאַרן לאַנד; אָבער וואָס אַ איד טוט, איז נישט נאָר וואָס מען גיט אים נישט קיין דאַנק דערפאַר, נאָר מען אָנערקענט נישט און מען מאַכט זיך פאַרגעסן וואָס ער האָט אויפגעטאָן. אַזוי איז עס געווען אין פּוילן, אין ליטע און אַנדערע לענדער; הונדערטער יאָרן האָבן אידן דאָרט געבויט און געשאַפן, אויפגעטאָן, און די ענדע, ווייסן מיר דאָך וואָס עס איז געוואָרן...
פאַרוואָס איז עס אַזוי? ווייל מיר ווערן קיינמאָל נישט קיין תושבים, מען וויל אונדז נישט האָבן אלס תושבים, מיר זיינען שטענדיק גרים. און איך זאָג, אַז דאָס איז אונדזער גרעסטער גליק, און אַז מיר וועלן זיך גוט אַריינטראַכטן, געפינען מיר דאָס אין אונדזער תורה. ״הן עם לבדד ישכון, ובגוים לא יתחשב״ (פּרשת בלק). דעריבער זיינען מיר אַן ״עם לבדד ישכון״, און טראָץ אַלע צרות און רדיפות דערהאַלטן מיר זיך און עקזיסטירן, ווייל - ״ובגויים לא יתחשב״, ווייל מיר האָבן ביי די גויים קיין חשיבות נישט. זיי באַטראַכטן אונדז אַלס ״מינדערווערטיק״ און זייערע טירן זיינען פאַר אונז געשלאָסן. דאָס איז אונדזער גליק, ווייל ווען נישט דאָס, ווער ווייסט, צי מען וואָלט שוין היינט נישט געדאַרפט זוכן אַ אידן מיט ליכט.
כל זמן דאָס אידישע פאָלק וועט זיך האַלטן ״לבדד״, אָפּגעזונדערט פון אַלעמען, ״ישכון״; וועט עס זיין געזיכערט מיט דער עקזיסטענץ, און עס וועט האָבן אָנזען און אַכטונג אין דער וועלט; אָבער ״ובגויים״, אויב זיי וועלן אָנהויבן נאָכצוטאָן און נאָכצומאַלפּעווען די גויים - ״לא יתחשב״, וועלן זיי ביי קיינעם מער קיין חשיבות נישט האָבן.
דער בעל-שם-טוב זצ״ל, זייענדיק אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל, האָט פרייטיק, אַרויסגייענדיק פון מקוה, באַמערקט דאָס אָנקומען פון צוויי אַראַבער. האָט ער געזאָגט צו זיינע באַגלייטער: ״לאָמיר זיי אויסמיידן, כדי זיי זאָלן מיך נישט אָנרירן ביים דורכגיין״. באַלד האָט ער דערהערט ווי איין אַראַבער זאָגט צום צווייטן: ״לאָמיר אַוועקגיין פון די מצורעימ׳דיקע אידן, זיי קענען נאָך אונדז מטמא זיין!״.
אויף דעם האָט דער בעל-שם-טוב באַמערקט: ״הן עם לבדד ישכון״, דאָס וואָס די אידן קענען פאַרבלייבן אַן ״עם לבדד״ און זיך נישט אויסמישן מיט די פעלקער, איז נאָר צוליב דעם ״ובגויים לא יתחשב״, ווייל זיי האָבן נישט קיין חשיבות ביי די גויים; זיי דערווייטערן זיך פון אונדז, מיר זיינען ביי זיי פאַררעכנט פאַר מצורעים און בזויים.
דעריבער זאָג איך, אַז די אידן וועלכע לעבן אין די לענדער, זאָלן זיך נישט איינרעדן, אַז מיטן אַוועקוואַרפן דעם אידישן נאָמען, דורך מאַכן פון ״גרשון״ ״גרעגאָריאַ״, מיט דעם וועט ער ווערן אַ תושב. ניין, ער פאַרבלייבט דער זעלבער ״גר-שון״, ער פאַרבלייבט אַ גר, אַ פרעמדער; און ער זאָל זיך נישט איינרעדן, אַז מיטן פאַרבייטן די אידישע שפּראַך אוף דער גויאישער, וועט מען אים מער רעספּעקטירן. ניין, ער פאַרבלייבט דער זעלבער אויסלענדער. ער קען בייטן דעם נאָמען אויף אַ גויאישן, בייטן די אידישע שפּראַך אויף אַ גויאישער, אָבער די אידישע ״נאָז״ וועט ער קיינמאָל נישט קענען בייטן; און אַ איד בלייבט ער שטענדיק פאַר דער גויאישער וועלט.
יעקב האָט דאָס איינגעפלאַנצט אין זיינע קינדער, - וואו איר וועט זיין, זאָלט איר קיינמאָל נישט פאַרגעסן אַז איר זענט איצט געקומען אַהין, האַלטן זיך שטענדיק ביי דער תורה און ביי די אידישע מנהגים. איר זאָלט היטן דעם אידישן נאָמען און די אידישע שפּראַך, ווייל דאָס האָט אונז אויסגעלייזט פון מצרים.
אַ גרויסער דאָקטאָר, וואָס האָט געהאַט אַ נאָמען אין דער וועלט, האָט אַמאָל באַזוכט אַ קראַנקן מאַן, פאַרשריבן אַ רעצעפּט, און אים געהייסן אַז ער זאָל עס פריער גוט אָפּקאָכן, און דערנאָך עס טרינקען דריי מאָל טעגלעך. אַז ער וועט פאָלגן דעם פאָרשריפט, וועט ער געזונט ווערן. דער קראַנקער האָט געהאַט גרויס צוטרוי צום דאָקטאָר, און האָט מיט דער גרעסטער פּינקטלעכקייט אָפּגעהיט דעם דאָקטאָר׳ס פאָרשריפט. ער האָט פריער עס געקאָכט, און דערנאָך געטרונקען פון דעם דריי מאָל טעגלעך; אָבער קיין הילף איז נישט געקומען. האָט ער גענומען פאַרלירן די האָפענונג און אויך דעם צוטרוי צום דאָקטאָר, און מיט דעם איז אויך זיין לעצטע ביסל געזונט שוואַכער געוואָרן. די גלידער פון קערפּער האָבן לאַנגזאַם אָנגעפאַנגען אָפּצושטאַרבן, דאָס האַרץ שוואַכער צו קלאַפּן און צייטנווייז האָט זיך אים גענומען דוכטן, אַז עס שטעלט זיך אָפּ אינגאַנצן. ער האָט אָנגעפאַנגען חלש׳ן: די משפּחה איז זיך צוזאַמענגעלאָפן און אָנגעפאַנגען מונטערן דעם חולה, און אים צו וועקן.
ער עפנט די אויגן, אָטעמט שווער און פאַלט ווידער אין אָנמאַכט. די משפּחה האָט גענומען פאַרדאַמען דעם דאָקטאָר און שרייען אַז ער איז אַ קאַליקע, אַ בטלן, ער קען קיין דיאַגנאָזע נישט מאַכן, און פאַרשטייט נישט אין מעדיצין. מען האָט זיך געווענדעט צו מכשפים, צו טאָטערס און צו נאָך אַזעלכע באַבסקע דאָקטוירים, אָבער קיין הילף איז נישט געקומען.
צווישן די פאַרזאַמלטע האָט זיך גראָד געפונען אַ פאַרשטאַנדיקער יונגערמאַן, איז ער צוגעגאַנגען צום קראַנקן און אים גענומען פרעגן: ״זאָגט מיר נאָר, פעטערל, האָט איר ריכטיק גענומען די מעדיצין וואָס דער דאָקטאָר האָט אייך פאַרשריבן?״.
- געוויס, מיין זוהן, געוויס, - האָט דער קראַנקער אים געענטפערט - איך האָב גענומען דעם רעצעפּט און אים אַריינגעלייגט אין אַ טעפּעלע, און עס גוט איינגעקאָכט. דערנאָך האָב איך געטרונקען פון דעם וואַסער דריי מאָל טעגלעך; אויף מאָרגן האָב איך אויסגעטרוקנט דעם פּאַפּירל וואָס ער האָט מיר געגעבן, און עס ווידער געקאָכט און געטרונקען דאָס וואַסער; אָבער די מעדיצין האָט מיר גאָרנישט געהאָלפן״.
״ניין, פעטערל! - האָט דער יונגערמאַן זיך אָפּגערופן. - איר האָט דעם דאָקטאָר׳ס פאָרשריפט נישט דורכגעפירט. איר האָט געקאָכט אין אייער טעפּעלע אַ שטיקל פּאַפּיר, אָבער נישט קיין מעדיצין. מיט דעם שטיקל פּאַפּיר האָט איר פריער געדאַרפט גיין אין אַפּטייק און נעמען אַ געוויסע מעדיצין; די מעדיצין האָט איר געדאַרפט אָפּקאָכן און טרינקען דריי מאָל טעגלעך, דאַן וואָלט איר שוין לאַנג געזונט געוואָרן״.
אָט אין דער מעשה׳לע ליגט דער גאַנצער כאַראַקטער פון אַ איד, זיין טעות, זיין פעלער און זיין פירונג אין קראַנקן לעבן אין גלות, און ספּעציעל אין די לענדער. עס וועט קיינמאָל נישט געשען אַזאַ סאָרט נס, אַז מיט גויאישקייט וועט מען פאַרשטאַרקן ״אידישקייט״. מען גיט נישט די ריכטיקע מעדיצין... אָפּהיטן דעם אידישן נאָמען, די אידישע שפּראַך, וועט צוברענגען אָפּצוהיטן אונדזער תורה.
|
