|
אַ אידישע בעטלערקע אויף דער גאַס; אַן אייניקל פון מענדעלע מוכר ספרים; אַ מוזיקער פון ביראָבידזשאַן; דעם לעצטן אידישן שרייבערס אלמנה; אַ חסידישער רב אין קעשענעוו
פאָטאָס — פּאַוול פיגורסקי
אַז מ’דערפרייט זיך מיט חנוכה, דאַרף מען בשעת מעשה געדענקען די אָרעמע, דורכגעליטענע אידישע זקנים אין מזרח אייראָפּע ביי וועמען ס’איז שווער, שטאַרק שווער, זיך צו פרייען בכלל.
מיר זיינען אין קעשענעוו. טרויעריקע אידן אין אַ מוראדיק טרויעריקער שטאָט. וואָס נאָך קען מען זאָגן? אַ סך פון די עלטערע קעשענעווער אידן זיינען לעבן געבליבענע פון די געטאָס פון די חורבן יאָרן. די דייטשן און זייערע רומענישע מיטהעלפער האָבן זיי גערודפט און געפּייניקט אויף אַ גרויזאַמען אופן. און היינט אויף דער עלטער האָבן זיי דעם גורל אויסצולעבן די זיקנה-יאָרן אין דעם אָרעמסטן לאַנד אין אייראָפּע - מאָלדעווע (מאָלדאַוויע), דאָס לאַנד פון וועלכן קעשענעוו איז היינט די קרוינשטאָט.
“קעשענעוו” איז דער אידישער נאָמען פון דער שטאָט וואָס הייסט אין אַנדערע שפּראַכן “קישינעוו”, “קישינעף” “טשישינאָו” און נאָך אַנדערש. אין דער אידישער געשיכטע און אינעם אידישן באַוואוסטזיין וועט דער נאָמען אויף אייביק אַרויסרופן אויפן געדאַנק די פּאָגראָמען פון 1903 און 1905 וואָס האָבן דאַמאָלסט אויפגערודערט די וועלט. אין ערשטן פּאָגראָם זיינען אומגעקומען ניין און פערציק אידן, אין צווייטן - ניינצן. הונדערטער זיינען אין זיי ביידע שטאַרק פאַרוואונדעט געוואָרן, און טויזנטער האָבן פאַרלאָרן זייער האָב-און-גוטס, אַז די ווילדע אַנטיסעמיטישע באַנדעס האָבן אַטאַקירט די אידישע גאַסן.
די היינטיקע אידן וואָס זיינען געבליבן דאָ אין קעשענעוו (מ’האַלט, אַז אַן ערך צוואַנציק טויזנט זיינען פאַראַן), בעטן פונדעסטוועגן, אַז מ’זאָל ביי אידן איבער דער וועלט געדענקען, ניט נאָר יענע פּאָגראָמען, נאָר אויך די צענדליקער טויזנטער פון דער שטאָט און איר אומגעגנט וואָס זיינען דערמאָרדעט געוואָרן אין די חורבן יאָרן, און ועל-כולם, אַז מ’זאָל ניט פאַרגעסן אינעם אידישן לעבן אין דער שטאָט אין משך פון הונדערטער יאָרן, און אין לעצטן סך-הכל, אַז מ’זאָל ניט פאַרגעסן אין זיי גופא: די אָרעמע אידן וואָס לעבן היינט אין דער שטאָט און צוליב פאַרשיידענע סיבות קענען ניט אָדער ווילן ניט אַרויספאָרן.
קעשענעוו איז אגב פון די שטעט וואָס האָבן אין פאַרשיידענע צייטן געהערט גאַנץ פאַרשיידענע מלוכות. לכתחילה, אין פופצענטן יאָרהונדערט, האָט זי געהערט די מאָלדאַווישע פּרינצן. נאָכדעם, האָט דאָ געהערשט די אָטאָמאַנישע (טערקישע) אימפּעריע. פון 1812 ביז דער רוסישער רעוואָלוציע אין 1917 האָט די שטאָט געהערט דער רוסישער (צאַרישער) אימפּעריע; זי איז יענע יאָרן געווען אַ “גובערנסקע שטאָט”. פון 1918 ביז 1940 (דאָס הייסט, אין די קינדער-יאָרן פון די היינטיקע עלטערע אידן), איז דאָס געווען רומעניע. אין 1940 האָבן עס פאַרכאַפּט די סאָוועטן, אין 1941 - די נאַציס מיט זייערע רומענישע שותפים ימח שמם וזכרם, און פון נאָך דער מלחמה איז עס אַריין אין סאָוועטנפאַרבאַנד ווי די הויפּטשטאָט פון דער מאָלדאַווישער רעפּובליק, און אַזוי איז געבליבן ביז 1991 ווען ס’איז צוזאַמענגעפאַלן דער סאָוועטנפאַרבאַנד און ס’איז אויפגעקומען די רעפּובליק “מאָלדאַוואַ”.
ביי אידן - דאָס הייסט אין דער אידישער געאָגראַפיע און אין דער אידישער קולטור געשיכטע - ווערט קעשענעוו פאַררעכנט ניט אַנדערש נאָר צו: בעסאַראַביע, ווי ס’רופט זיך די גאַנצע געגנט רונד אַרום. דער אידישער דיאַלעקט איז “טאָטע-מאָמע לשון”, דאָס הייסט אַז “מ’רעדט אויפן קמץ”: “דער כאָזן דאָוונט שאָבעס אין שיל” (ענלעך ווי אין פּאָדאָליע און צום טייל רומעניע, הגם מיט אייגנאַרטיקע חנען). אויף “זייער קראַנק” זאָגט מען: “שטאַרק שלאָף”. איז: זאָלן אַלע נאָר געזונט זיין!
אונדזער עקספּעדיציע, וואָס ווערט אָנגעפירט פון אינדיאַנאַ אוניווערסיטעט אין אַמעריקע, מיט פּראָפעסאָר דוב-בער קערלער בראש, איז אויסן אויסזוכן וואָס מער עלטערע אידן פון אַלע שיכטן און קרייזן, זיי אינטערוויואירן און רעקאָרדירן אויף ווידעאָ, און וואו נייטיק איבערגעבן די אַדרעסן אינטערנאַציאָנאַלע אידישע אָרגאַניזאַציעס וואָס קענען צו הילף קומען די אָרעמסטע.
אָט זיינען עטלעכע פון די אידן מיט וועלכע מיר האָבן זיך די טעג באַקענט.
* אַ אידישע בעטלערקע אויף דער גאַס
אין צענטער שטאָט טרעפט מען אַ סך בעטלער; יעדערער פון זיי האָט “זיין” אָדער “איר” באַשטענדיקן אָרט וואו מ’שטייט אַלע טאָג, און דאָס ווערט רעספּעקטירט אַפּנים סיי פון די “קאָנקורענטן” וואָס בעטלען און סיי פון די פּאָליציי.
ביי איין עלטערער פרוי זעט זיך אַ אידישלעכער אויסזען, נאָר אונדז פּאַסט ניט צוצוגיין און פרעגן אַזאַ מין פראַגע. איז בלייבן מיר שטיין ניט ווייט פון אירע “ד’ אמות אויף דער גאַס” און ריידן אידיש. ס’דויערט ניט לאַנג און זי טוט מיט פרייד אַ שריי: “אידן?!” זומערצייט קומען אַביסל אויסלענדישע אידן, דער עיקר פון אַמעריקע און ארץ ישראל, זוכן דעם משפּחה-שורש, אָבער ווינטערצייט, פאַרזיכערט זי אונדז, איז דאָס די גרעסטע זעלטנהייט.
מיר העלפן איר מיט אַלצדינג וואָס מיר קענען, און ריידן אָפּ זיך צו טרעפן ביי איר אין דער דירה, אויסגעפינען מער וועגן איר לעבן. די דירה איז אַן איין-צימערדיקע, בדלותדיקע כאַלופּע. זי הייסט לענאַ ראַבינאָוו. זי איז געבאָרן געוואָרן אין מאָסקווע אין 1932. די עלטערן געדענקט זי קאַם, מחמת דעם וואָס סטאַלינס רעזשים האָט זיי אין 1937 פאַרשיקט קיין סיביר. מ’האָט איר געהאָדעוועט אין אַ קינדער-היים וואָס איז געווען פול מיט אַזעלכע “יתומים” וועמענס עלטערן מ’האָט פאַרשיקט.
לענאַ האָט אַ גאַנץ לעבן אָפּגעאַרבעט אַלס אַ שניידערקע. איר פּענסיע איז איצט בערך זיבן און צוואַנציק דאָלער אַ חודש, האָט זי געמוזט נעמען בעטלען בכדי צו קענען לעבן, בפרט ווינטערצייט ווען ס’קאָסט זייער טייער הייצן די דירה.
ביי איר איז דאָ איין חפץ וואָס איז איר טייערער פון אַלצדינג אין דער וועלט: אַ בילד פון איר באָבען וועמען זי האָט זייער ליב געהאַט. די באָבע האָט איר גענומען קיין קעשענעוו און איז געבליבן מיט איר ביז איר טויט.
* אַ מוזיקער פון ביראָבידזשאַן
ניט קוקנדיק אויפן שווערן לעבן, טרעפט מען אויך דאָ באַוואוסטע אידישע געלערנטע און קינסטלער וואָס זיינען מיט לייב און לעבן איבערגעגעבן זייער געביט. איינער אַזאַ געלערנטער אין קעשענעוו איז סערגאָ בענגעלסדאָרף, וועלכער איז אַ לערער אויפן געביט פון מוזיק און מוזיקאָלאָגיע אין דער הויכער אַקאַדעמיע. ער איז אויך אַ קאָמפּאָזיטאָר און מייסטער-פּיאַניסט וועלכער טרעט אַרויס אויף קאָנצערטן סיי דאָ און סיי אין אויסלאַנד. שוין יאָרן וואָס ער פאַרנעמט זיך מיט אידישער מוזיק און פירט אָן מיט קאָנצערטן און מיט קורסן. לכבוד אונדזער באַזוך ברענגט ער צוויי פון זיינע יונגע אידישע תלמידים וועלכע זינגען אָפּערע-מעסיק די לידער פון אידישע פּאָעטן צו וועלכע מען האָט צוגעשריבן מוזיק.
סערגאָ בענגעלסדאָרף זאָגט:
“איך האָב גאָרניט אַקעגן קלעזמער מוזיק, און ס’איז טאַקע שיין וואָס ס’איז דאָ אַזאַ אויפלעבונג אינעם אינטערעס אין קלעזמער מוזיק איבער דער וועלט. מ’טאָר אָבער ניט פאַרגעסן אין דער ערנסטער מוזיק פונעם קאָנצערט-זאַל, פונעם פילהאַרמאָנישן אָרקעסטער און פון די ווערק פון אונדזערע אידישע פּאָעטן וועלכע פאַרדינען אַז ערנסטע קאָמפּאָזיטאָרן זאָלן צו זייערע לידער צושרייבן מוזיק, און אַז מען זאָל עס אויפפירן פאַרן עולם וואָס איז איבערגעגעבן דער הויך-קינסטלערישער מוזיק.”
בענגעלסדאָרף איז געבאָרן געוואָרן אין 1937 אין ביראָבידזשאַן; דאָס איז דער “אידישער אויטאָנאָמער ראַיאָן” וואָס די סאָוועטישע מאַכט האָט געגרינדעט אין די שפּעטע צוואַנציקער יאָרן אַלס אַ “היימלאַנד פאַר די אידן”. ער באַווייזט אונדז זיין געבורטס-צערטיפיקאַט, וואָס איז צוויישפּראַכיק: אידיש און רוסיש, אָדער ריכטיקער געזאָגט געוואָרן: “סאָוועטיש-אידיש” און רוסיש. ס’ווערט אָנגערופן “צייגעניש וועגנ געבורט” (”וועגנ”, ווייל די סאָוועטיש-אידישע מנהיגים האָבן פאַרבאָטן די סוף אותיות). און פון אויבן שטייט געשריבן דער נאָמען פונעם שייכותדיקן רעגירונגס-דעפּאַרטמענט: “אָפּטייל פאר אקטנ וועגנ בירגערשטאנד” וואָס גייט אַריין אינעם “פאָלקס-קאָמיסאריאט פאר אינערלעכע איניאָנימ פון פססר”.
היינט איז דאָס אַלץ עקזאָטיקאַ ממש...
בענגעלסדאָרף איז אַן איידעלער, הויך טאַלאַנטירטער געלערנטער וועלכער האָט באַוויזן, און באַווייזט, גאָר אַ סך, אויפן געביט פון אידישן קולטור לעבן דאָ. ער פירט אויך אָן מיט אַ רעגלמעסיקער פּראָגראַם אויף אידיש אויף דער ראַדיאָ דאָ און אַרבעט מיט גרויס איבערגעגעבנקייט.
זיין מאַמע איז געווען די אידישע פּאָעטעסע ליובע וואַסערמאַן, וועלכע האָט געלעבט פון 1905 ביז 1975. זי איז געווען אַ געבאָרענע אין פּוילן וואָס האָט עולה געווען קיין ארץ ישראל אין 1925 און איז שפּעטער, אין 1934, אַוועק אין סאָוועטנפאַרבאַנד און זיך באַזעצט אין ביראָבידזשאַן, וואו ס’איז אין 1937 געבאָרן געוואָרן איר זון סערגאָ.
*אויפן פרישן קבר פון באַוואוסטן בעסאַראַבישן אידישן שרייבער יחיאל שרייבמאַן
אונדזער עקספּעדיציע האָט פאַרשטייט זיך בדעה געהאַט זיך צו טרעפן אין קעשענעוו מיט דעם באוואוסטן אידישן שרייבער פון בעסאַראַביע יחיאל שרייבמאַן. אַז מיר זיינען שוין געווען אונטערוועגנס, אין אוקראַינע, איז אָנגעקומען די ידיעה אַז ער איז נפטר געוואָרן, פרייטיק דעם 9טן דעצעמבער, אַן ערך דריי חדשים פאַרן ווערן אַ דריי און ניינציקער. ער איז געבאָרן געוואָרן אין וואָדראַשקעוו, בעסאַראַביע, אין מערץ 1913.
עס איז זייער טשיקאַווע טרעפן זיך מיט זיין אלמנה, מאַרינאַ. זי דערציילט אונדז וועגן זייער לעבן:
“איך בין אַ רוסישע, ניט קיין אידישע, איז זייט מוחל וואָס איך רייד אידיש ווי אַ גויה”, זאָגט זי, ריידנדיק בשעת מעשה אויף אַ טיפן בעסאַראַבישן אידיש.
“איך בין שרייבמאַנס צווייטע ווייב. ווען מיר האָבן זיך געטראָפן אין 1969 איז יחיאל געווען 56 יאָר אַלט און איך 29. איך האָב זיך אויסגעלערנט אידיש און מיר האָבן געלעבט גליקלעך צוזאַמען די אַלע יאָרן.”
איינער פון די אָנטיילנעמער אין דער עקספּעדיציע איז משה לעמסטער, אַ בעסאַראַבער אידישער פּאָעט וועלכער האָט עולה געווען קיין ארץ ישראל מיט אַ יאָר פינף צוריק. ער זאָגט: “שרייבמאַן האָט שטאַרק אינספּירירט דעם אינגערן דור אידישע שרייבער אין בעסאַראַביע. פאַר אונדז אַלעמען, איז ער געווען די צענטראַלע פּערזענלעכקייט אין דער אידישער ליטעראַטור אין בעסאַראַביע.”
די אלמנה מאַרינאַ גיט צו: “מיין מאַן האָט אַרויסגעגעבן דריי און צוואַנציק אידישע ביכער. ער האָט זיין לעבן געווידמעט דער אידישער ליטעראַטור”.
* אַן אור-אייניקל פון מענדעלע מוכר ספרים
אין קעשענעוו לעבט אַ לייבלעכע אוראייניקל פונעם “זיידן” פון דער אידישער ליטעראַטור, מענדעלע מוכר ספרים. כידוע איז דאָס געווען דער ליטעראַרישער נאָמען פון שלום-יעקב אַבראַמאָוויטש. ער איז געבאָרן געוואָרן אומגעפער 1836 אין קאַפּולע, מינסקער גובערניע (היינט קאָפּול, בעלאַרוס) און איז געשטאָרבן אין אָדעס אין 1917. ער איז אויך געווען אַ גרויסער (און פּיאָנערישער) העברעאישער שרייבער.
שלום-יעקב אַבראַמאָוויטשעס אוראייניקל, עלענאַ אַבראַמאָוויטש, איז טאַקע געבאָרן געוואָרן אין אָדעס. נאָך דער מלחמה האָט זי זיך באַזעצט אין קעשענעוו. זי איז אַ באַקאַנטע לערערין פון מוזיק אין דער שטאָטישער קאָנסערוואַטאָריע. שוין יאָרן וואָס זי נעמט אַן אַקטיוון אָנטייל אין דעם אידישן לעבן פון שטאָט, וואָס האָט זיך אויפגעלעבט נאָכן צוזאַמענפאַל פונעם סאָוועטנפאַרבאַנד. זי האָט זיך גענומען שטאַרק אינטערעסירן מיטן זיידן פון דער אידישער ליטעראַטור וועלכער איז איר עלטער זיידע, מענדעלע מוכר ספרים. אין 1999 איז דאָ אין קעשענעוו דערשינען איר בוך אויף רוסיש מיטן נאָמען “נאַש מענדעלע” (אונדזער מענדעלע).
עלענאַ אַבראַמאָוויטש האָט פון שלום-יעקב אַבראַמאָוויטשן בירושה באַקומען צוויי חפצים וואָס זיינען איבערגעגעבן געוואָרן פון איין דור צום אַנדערן: אַ בעכערל וואָס איז געווען באַליבט ביי מענדעלען, און אַ בראָשקע אין דער צורה פון אַ האַרף וואָס מען האָט מענדעלען אַ מתנה געשאָנקען בעת זיינער אַן אַרויסטרעטונג אין לאָדזש, אין פּוילן, ערגעץ מיט אַ יאָר הונדערט צוריק.
ביים קעשענעווער מרא דאתרא, הרב זלמן אַבעלסקי. -- ער דערקלערט פאַרוואָס ער האַלט אַז דער “אַלגעמיינער זשורנאַל” וועט ניט אָפּדרוקן זיינע אַרטיקלען אויף אידיש
דער איינציקער ווינקל פונעם אידישן קעשענעוו, פון די אַלע ווינקעלעך וואו מיר האָבן “אַריינגעקוקט”, וואו ס’שפּירט זיך אמתע פרייד, אויפריכטיקע דערהייבונג, אַ נשמה-יתירהדיקייט ממש, איז אין דער קהילה פונעם קעשענעווער מרא דאתרא, הרב זלמן אַבעלסקי, וועלכער איז דאָ דער שליח חב”ד שוין אַ יאָר זעכצן. אַז דאָס זאָגט אייך אַ ליטוואַק, מעגט איר בפירוש גלייבן...
ביי ר’ זלמנען אויפן פּנים גלאַנצט יענער אייגנאַרטיקער גלאַנץ פון חסידי חב”ד וואָס זיינען אויסגעוואַקסן אונטער סטאַלינס ממשלת זדון אין סאָוועט-רוסלאַנד, און האָבן עס אַלצדינג גובר געווען, און שעפּן די עכטסטע חדווה פון אהבת ישראל און אהבת הבורא. דאָס האָט זיך אויסגעשטראַלט אַדורך די מתפּללים וואָס דאַוונען אין דער באַחנטער, אַלטער שוהל וואָס איז אַמאָליקע יאָרן געווען די שוהל פון די שטאָטישע גלעזער און איינבינדער דאָ אין קעשענעוו.
ר’ זלמן רעדט מיטן חב”דישן אידיש פון אַמאָל: ס’איז דער ליטווישער אידיש מיט אַ צאָל שטריכן פון מזרח רייסן (וויטעבסקער און מאָלעווער געגנטן). אים קומט אויס טשיקאַווע וואָס די היגע בעסאַראַבער אידן, וואָס ריידן “טאָטע-מאָמע לושן”, רופן אים: “דער ליובאָוויטשער”. ער נעמט עס אויף מיט אַ שמייכעלע.
ר’ זלמן דערציילט וועגן זיין זיידן ר’ ישעיה-זוסיע שו”ב, וועלכער איז געווען בוידער רב (בויד, אָדער בודסלאַוו, איז אַ שטעטעלע צו צפון-צו פון מינסק).
ער דערמאָנט זיך אין די קינדער-יאָרן אין מאָסקווע וואו ער איז געבאָרן געוואָרן אין תרפ”ז ( 2 )179, וועגן דעם, ווי אַזוי מ’האָט זיך געדאַרפט היטן סיי פאַר דער סאָוועטישער פּאָליציי און סיי (פאַקטיש, אַ סך מער) פאַר די אידיש-סאָוועטישע מוסרים-קאָמוניסטן וועלכע זיינען להוט געווען פאַרמסרן פרומע אידן.
ער שילדערט דעם אופן, ווי אַזוי ער איז אַנטלאָפן פון רוסלאַנד סוף תש”ו ( 4 )169, און זיינע אַלע יאָרן אין ארץ ישראל, ווען ער האָט געאַרבעט אויף צו בויען ישיבות אין די יאָרן פון בן-גוריונען און דערנאָכדעם. דער ליובאַוויטשער רבי האָט אים געשיקט זיין דער שליח אין קעשענעוו אין תשמ”ט ( 8 )199.
ווען עס גייען אַריבער די רייד אויפן ענין “שפּראַך”, פאַרגעדענקט זיך ר’ זלמן אין דער משפּחה יעקבסאָן אין מאָסקווע. “אָט זעט איר, ר’ גרשון-בער ז”ל האָט געשטאַמט פון גרוזינער אידן און אָט ער איז געוואָרן דער שאַפער פון אַ צייטונג אויף אידיש אין אַמעריקע”.
ר’ זלמן ווייזט אונדז טייל פון זיינע כתבים אויף רוסיש און אויף העברעאיש. פרעגן מיר אים צי ער וואָלט אויך גענומען שרייבן אויף אידיש.
“איך וואָלט גערן אָנשרייבן אַרטיקלען אינעם ‘אַלגעמיינעם זשורנאַל’ אין ניו-יאָרק, נאָר איך האַלט אַז זיי וועלן עס ניט אָפּדרוקן. איז לאָמיר אָפּריידן אַזוי. איך וועל שרייבן פאַר דער צייטונג, בתנאי אַז איר זאָלט זיך אָננעמען פאַר דעם, מען זאָל דרוקן, טאָמער וועלן זיי אָפּזאָגן”.
בלייבנדיק אַ געפּלעפטער, נשתומם ממש פון די רייד, נעם איך פרעגן פאַרוואָס מ’זאָל ניט דרוקן די אַרטיקלען פון אַזאַ חשובן רב?
“ווייל איך בין אַ משיחיסט. אין בין געווען דער ערשטער משיחיסט נאָך אין יאָר תש”י ( 5 )109. איך בין זיכער אַז דער ליובאַוויטשער רבי איז משיח און איך וועל דאָס באַווייזן מיט פעסטע ראיות. און עס אַרט מיר גאָרניט, אַז אַ צווייטער וועט ענטפערן און זאָגן פאַרקערט. עס אַרט מיר גאָרניט טאָמער וועט מיר עמיצער אַטאַקירן. מען האָט מיר שוין גערופן אַלצדינג אין דער וועלט צוליב מיינע מיינונגען, איז וואָסי-שייך?”
מיר לאָזן זיך אַריין אין אַ לענגערער, פריינטלעכער דיסקוסיע וועגן די פּרטים פון דעם רבס משיחיזם, און דער סוף איז, אַז ס’איז גאָר ניט דאָס, וואָס דער עולם מיינט. נאָר וועגן דעם אַלעמען שווייגן מיר איצט אונטער, פּתח שין שאַ, ווייל מיר ווילן, אַז ער זאָל דאָס אַליין דערקלערן אין די אַרטיקלען וואָס ער וועט מירצעשעם אָנשרייבן אויף אידיש פאַרן “זשורנאַל” און צושיקן פון קעשענעוו...
ביים געזעגענען זיך, פרעגן מיר, צי וואָלט דער רב אפשר אַ בעלן געווען קומען אין ווילנע האַלטן אויף אידיש לעקציעס וועגן דער געשיכטע פון רעליגיעזן אידנטום אונטער די קאָמוניסטן אין רוסלאַנד?
ער ענטפערט, אַז ס’וואָלט אַפילו געווען אַן איינפאַל, נאָר אים איז שווער, זייער שווער, איבערלאָזן אַפילו אויף אַ פּאָר טעג זיין עדה אין קעשענעוו.
“פאַרשטייט איר מיר, איך וואָלט נאָך היינט געוואָלט אַוועקפאָרן אין ארץ ישראל, אָבער איך האָב אַ שליחות. און מיין שליחות איז צו בלייבן מיט אונדזערע אידן דאָ אין קעשענעוו”. . .
טוט דאָ אַ קוועטש, זייט אַזוי גוט, און אַבאָנירט דעם "אַלגעמיינעם זשורנאַל". | 
